Nog wat losse (onthechte) flarden (9)

Zoals gezegd is de attachment- of hechtingstheorie tot een bijzonder belangwekkende en invloedrijke theorie binnen de huidige psychologie uitgegroeid. Dat wil niet zeggen dat iedereen evenzeer onder de indruk is en er geen onderbouwde kritiek mogelijk zou zijn. Volgens Jerome Kagan een gerenommeerd Harvard psycholoog zijn we gewoon wat te gehecht geraakt aan de gehechtheidstheorie; een theorie die zijn aantrekkingskracht vooral zou danken aan een plausibele eenvoud, maar waar nogal gemakkelijk teveel ongefundeerde conclusies aan verbonden zou worden. Zo meent Kagan dat temperament een betere voorspeller voor later functioneren is dan hechtingstypologie.
(zie hier pag. 5 voor een samenvatting van Kagan's bezwaren)

Zelf ben ik wel gecharmeerd en onder de indruk van Bowlby's attachment-theorie. Maar daarnaast zou ik toch ook de waarschuwing van Kagan en de zijnen om niet al te licht tot ongefundeerde conclusies te komen, bijvoorbeeld in de richting van psychopathologische labels ter harte willen nemen.



Dat een vermijdende gehechtheid bindingsangst en een ambivalente gehechtheid verlatingsangst zou faciliteren, lijkt mij een gerechtvaardigde stelling maar dat betekent natuurlijk niet dat je de zaak zomaar om kunt draaien en dan in oorzakelijke zin recht evenredig hetzelfde zou gelden. Vroegere hechtingservaringen zijn niet de uitsluitende en onveranderlijk bepalende factoren voor ons mentaal functioneren en gedrag.

Neem nou bijvoorbeeld eens bindingsangst; dat is toch iets waar, bij mijn beste weten, veel vrouwen de meeste mannen wel enigszins tot ernstig van verdenken, terwijl dat andersom toch zelden het geval schijnt.
In verschillende onderzoekssamples van vermijdende hechting (zo rond de 20%) wordt nergens melding van een dergelijke ongelijke verdeling op grond van sekse gemaakt. Zouden man-vrouw verschillen hier echt een rol spelen en dergelijke observaties of gangbare opvattingen aan iets anders dan het fenomeen hechting toe te kennen zijn?
Al even of nog iets ingewikkelder wordt het als we gaan differentiëren naar bv. autisme of ADHD.

Evenzeer als elders moeten we hier natuurlijk ook oppassen met labelen en het opplakken van etiketjes. De vraag blijft natuurlijk waar het uiteindelijk toe wil dienen. Ik denk dat de attachmenttheorie in het begeleidingswerk een bijzonder nuttig heuristisch en richtinggevend instrument kan zijn in de zin van waar, wanneer en hoe zoekt iemand veiligheid en geborgenheid en hoe kunnen wij dat bieden.



Dat moet dan om met Winnicot te spreken, en als het effe kan, wel goed genoeg zijn; perfectie is in ons werk niet haalbaar, perfectionisme niet gewenst en werkt doorgaans contra-productief.

Soms lijkt de belangstelling voor hechting toch wel een beetje die kant uit en wat ver te gaan.
Laten we het er even op houden dat men in de hoek van de psychotherapie soms wat meer behoefte aan diepgravende nuancering heeft dan wij op de reguliere werkvloer van het instellingswerk.
Met het woord therapie komen we tevens op de hamvraag.

De hamvraag is uiteraard of er nog iets recht te breien of bij te spijkeren valt in geval van een (al dan niet vermeend) verbroken, verstoord, gemankeerd of anderszins onbevredigend verlopen hechtingsproces.



Wat dan te doen? Bestaan er therapieën of behandelingswijzen die mij en mijn collega's enig inzicht kunnen verschaffen?

Hoewel ik bepaald niet goed thuis ben in deze materie wil ik er toch iets over vermelden en daarbij weer wat links slijten. Als ik eens wat rondgoogle naar hechting, attachment en therapieën zie ik nogal eens de termen holding, bonding en rebirthing in beeld verschijnen en gelukkig ook de nodige waarschuwingen in verband daarmee.
Holdingtherapie of vasthoudtherapie, in sommige gevallen en combinaties ook bonding genoemd steekt al enkele decennia regelmatig de kop op als vermeende remedie bij autisme en/of hechtingsproblematiek bv. in relatie met adoptie. Het betreft een zeer controversiele praktijk, sooms ingebed in wat dan heet rebirthing.



Ik herinner mij van zo'n kwart eeuw geleden een artikel onder de klinkende naam:
'Het onding bonding', waarin Herman Baartman principieel stelling nam tegen dergelijke praktijken.
Recent las ik op het www het relaas van een Engelse vrouw met Asperger die dergelijke praktijken als slachtoffer had ondergaan en het typeerde als: sensory rape.
Een Nederlandse lotgenote, gediagnosticeerd als autist en zich profilerend als schrijfster en blogster kwalificeert het als: marteling als therapie. De stem van ervaringsdeskundigen lijkt me hier toch wel bijzonder overtuigend.
Onder aan het stukje op haar blog geeft Sarah Morton een link naar clips van deze praktijk en één naar een lijst met slachtoffers hiervan. Naar ik begrijp heeft met name het geval van Candace Newmaker opschudding gewekt en het nodige losgemaakt in vooral de Angelsaksische wereld. (zoals hier Jolanda Venema of Brandon)



Ook veel deskundigen waarschuwen in woord en geschrift nadrukkelijk tegen dergelijke pseudo-therapeutische, gevaarlijke en mensonterende praktijken.

Wat er wel aan deugdelijke, aanvaardbare en wetenschappelijk onderbouwde therapie voorhanden is, ben ik wel nieuwsgierig naar maar te weinig bekend mee om daar iets zinnigs over te melden. Hier iets van een vingerwijzing in die richting.



Op dit blog heb ik al eerder redelijk uitgebreid aandacht geschonken aan de benadering die gaat onder de naam van Gentle teaching. Nu is deze benaderingswijze zoals verwoord en uitgedragen door John McGee niet echt een therapie hoewel ze wel beoogd 'helend' te zijn.
De focus van Gentle teaching ligt op onze onderlinge en wederzijdse verbondenheid, ook wel de psychologie van wederzijdse afhankelijkheid genoemd en krijgt gestalte middels wat dan heet companionship.
Pouwel van de Siepkamp schrijft in zijn boek Gentle teaching Een weg van hoop voor mensen met bijzondere kwetsbaarheden wat het gevoel van companionship inhoudt:

- het ervaren van veiligheid en geborgenheid
- het ervaren van verbondenheid met elkaar
- het ervaren van gevoelens van liefde van de ander
- het kunnen uiten van genegenheid jegens de ander

Het lijkt me dat de raakpunten en dwarsverbanden met het fenomeen hechting of attachment hier voor het oprapen liggen. Waarvan bij deze akte. In genoemd boek worden ook regelmatig hechting en gehechtheid aangehaald of genoemd.



En mijn eigen gehechtheid dan? Na mijn geboorte heeft mijn moeder, omdat ze me niet aan een kindertehuis wilde afgeven, een half jaartje met mij rondgezworven, waarna ik voor zo'n twee jaar bij pleegouders belandde om na hun bruiloft definitief bij mijn biologische ouders te komen wonen. Zelf ben ik dus hoogstwaarschijnlijk op z'n minst een beetje rommelig gehecht; en enige rommeligheid lijkt mij soms ook wel een beetje aan te kleven.

'Onveilig gehecht of een hechtingsstoornis' van Stor, Storsbergen en anderen is een genuanceerde uiteenzetting in boekvorm, met een hoofdstuk Vragen vanuit de praktijk zeer informatief voor werkers op de vloer en hier te lezen/downloaden.



Dan rest mij slechts te wijzen op het bestaan van nog vele andersoortige hechtingen, maar die vallen toch echt buiten dit bestek. Dat zou zelfs mij te rommelig worden dus zet ik er nu maar weer eens een punt achter.

<< Attachment

John McGee (2); de boodschap

In het vorige stukje beschreef ik de centrale boodschap van John McGee als het geboorterecht van elk mens zich veilig bij, zich verbonden met en zich geliefd te voelen door zijn/haar naaste medemensen. Veel mensen hebben dit gevoel nooit of nauwelijks ervaren maar wel het tegendeel van angst, rusteloosheid, eenzaamheid en verlatenheid.
McGee spreekt in dat verband over 'broken hearts' en over onze morele verantwoordelijkheid t.a.v. de 'mending' daarvan. Want elk hart zou zich, als wij het kunnen helpen, toch op het gemak en thuis moeten kunnen voelen.
(zie voor mijn eerdere poging de filosofie achter gentle teaching te doorgronden en samen te vatten: Gentle Teaching; naar John McGee, de stukjes 2 en 3)

McGee is zeer stellig in zijn afwijzing van elke gedragsmatige benadering van straffen en/of belonen en lijkt ook het daarmee verbonden taalgebruik te schuwen.

Hij constateert op grond van ruime ervaring dat veel begeleiders en zorgverleners toch wel opvallend vaak op gedrag van hun cliënten reageren met:

- hij/zij weet wel beter (of hoort beter te weten)
- doet dit uitsluitend om aandacht te vragen en te trekken
- is aan het of poogt te manipuleren

en ik moet erkennen dat ik dit soort geluiden meer dan eens hoor en in de loop der jaren wel opmerkelijk vaak heb gehoord.

Ook het systeem van token-economy moet het volledig bij hem ontgelden. Daarover zegt McGee stel je voor dat je verstandelijk gehandicapt bent en ergens op het emotionele niveau van een peuter zit ... then would you still be able to dig out of the hole if once again after doing your utmost and having earned seven chips, you screw up ... and you have to start all over again!

En ook hierop moet ik erkennen dat ik meer dan eens zie en zag dat cliënten in die zin overvraagd blijken te worden en wij als begeleiders ons wel eens wat weinig flexibel tonen onder het motto van: regel is regel of afspraak is afspraak.



Daarbij poneert McGee enkele malen de prikkelende stelling dat de agressie zoals we die in verschillende instellingen vaak zien echt niet te wijten valt aan gedrag dat voortkomt uit bv. autisme, ADHD of borderline stoornis, maar het leeuwendeel ervan simpelweg een reactie is op en het gevolg is van het onthouden van vooral vier zaken, te weten: koffie, koekjes, tabak en cola.

Wat mag dan gentle teaching heten en wat nadrukkelijk niet?
John McGee zei hier woensdagmiddag ondermeer over:

Nee - Gentle teaching gaat niet over gedragsverandering
Ja - gedrag kan en zal er hoogstwaarschijnlijk door veranderen maar het gaat erom dat mensen zich veilig, geliefd en geaccepteerd voelen
Ja - het vraagt weliswaar in zekere zin om discipline en structuur
Nee - maar het gaat niet om disciplinering
Ja - het gaat over het creëren van nieuwe herinneringen
Nee - het gaat niet over gedrag
Nee - en niet over de eventuele gevolgen daarvan
Ja - het draait gewoon om onvoorwaardelijke liefde tonen!

In geval mensen wat moeite met de term liefde mochten hebben leverde McGee er nog serie vervangende termen bij die je er naar gelieve voor in de plaats mag zetten. Wat te denken van het op respectvolle, vriendelijke, warme, behulpzame, ondersteunende, vergevingsgezinde en tolerante wijze prijzen, waarderen en verzorgen van de ander.

Voor mijzelf komt compassie toch als de meest treffende term over.
Compassie als in Zorg met compassie; niet geheel toevallig de titel van een boekje van Pouwel van de Siepkamp van de nederlandse Gentle Teaching foundation en tevens auteur van het nederlandstalige boek Gentle teaching.

Welke woorden we er ook aan mogen geven en een middagje John McGee zelf hierover beluisterend zie ik het toch steeds cirkelen rond en telkens weer terechtkomen op een grondhouding van onvoorwaardelijke acceptatie naar elkaar, zachtmoedigheid, saamhorigheid en samendelen.
Dat is natuurlijk een mooi verhaal en John McGee weet het met verve te vertellen. Ik vond het zoals in het vorige stukje ook gezegd zeker een inspirerend verhaal en denk daarbij hebben we daar nu in deze wereld ook niet ernstig behoefte aan: inspirerende verhalen?

Maar dan komt de hamvraag: wat kunnen we er van leren en hoe gaan we dat in de praktijk handen en voeten geven zodat die praktijk er ook iets mooier en menselijker op kan worden?

<< vorige