Boe of hoera en zwart-wit denken

Misschien wel eens handig zo’n reflexieve boe danwel hoera reactie. Je weet direct waar je aan toe bent; of het goed en veilig is of niet. En wat je te doen staat; juichen of huilen, vechten of vluchten.
In dat opzicht lijken onze cultureel bepaalde boe- en hoera-reacties rechtstreeks in het verlengde te liggen van en verwant aan de (primitieve?) overlevingsmechanismen van ons lymbisch systeem en aan wat recentelijk wel als systeem 1 aangeduid wordt: weinig reflectief dus.
Als evolutionair onstane overlevingstrategie bijzonder nuttig en handig. Wanneer die overlevingsvraag echter niet concreet aan de orde is maar wel allerlei andere vragen omtrent het hoe en wat der dingen, kunnen die boe- en hoera-reacties weleens zomaar wat in de weg gaan zitten en ons een helder zicht op de werkelijkheid ontnemen. De dichotomie goed/slecht is nu eenmaal niet overal dienstig of van toepassing evenmin als de tegenstelling zwart-wit. Toch hebben we de sterke neiging om in dergelijke welles-nietes beelden en categorieën te denken. Het bevredigt blijkbaar onze, niet te temmen, behoefte aan een simpele en een eenduidig overzichtelijke wereld.
Die allergie voor meerduidigheid is evenals een als lastig ervaren kloof tussen denken en doen een bron van twijfel en daar voelen we ons meestal niet zo senang bij en roepen we ook niet zo gauw 'hoera' bij.
Het recente succes van een (naar ik begrepen heb qua inhoud en stijl vrij slecht geschreven) boek als ‘Vijftig tinten grijs’ doet dan toch weer vermoeden dat veel mensen vaak ook niet echt tevreden zijn met slechts zwart of wit. En dat zwart-wit denken is toch bepaald niet altijd aangenaam of weldadig voor de mens. Mensen die boos zijn, echt vervuld van woede of wrok of mensen die ernstig depressief zijn zijn ook zwart-wit kijkers en denkers bij uitstek. Zij hebben last van kokerzicht en kunnen niet anders; ze zijn geneigd om alle nuances te missen zolang ze vast en gevangen zitten in hun emotie. Het is een bekend gegeven dat woede aldus dom maakt!
Er is dan sprake van blikvernauwing met een soort van binair denken tot gevolg; iets is 0 of 1, min of plus, debet of credit, altijd of .. of en niet en .. en, welles of nietes, goed of slecht, zwart of wit of … boe of hoera!
Tja, dat zwart-wit denken is het toch ook niet atijd en kan wel eens weinig goeds beloven.

Frank Boeijen zong ooit:

Denk niet wit, denk niet zwart
denk niet zwart-wit
maar in de kleur van je hart

Boe of hoera?

Voelt, klinkt of waarderen we iets als boe of hoera? Dat lijkt me in veel gevallen een zinnige en zeker een er allerzins toe doende vraag! Levert iets een boe- danwel een hoera-reactie bij je op? Moet Jantje huilen of moet Jantje lachen?
Die vraag kun je je overigens bij alles stellen, zo ook bij het lezen van dit blogje.

Het was, als ik me niet vergis, Alfred Ayer die de term booh- and hooray-words lanceerde in zijn werk Language, Truth, and Logic uit 1936.
Ayer was een belangrijke held en voorvechter van het logisch-positivisme. In deze quasi-objectiverende benadering zijn ethische en estethische oordelen een kwestie van gevoel en/of smaak, valt daar derhalve niet zinnig (lees wetenschappelijk of verifiëerbaar) over te twisten en daarmee worden alle uitspraken in dat domein uiteindelijk zin- en betekenisloos.
Deze meta-ethische theorie, die stelt dat alle uitspraken over ethische kwesties in feite uitingen van emoties zijn, bedoeld om de betreffende emoties te uiten of om anderen over te halen de betreffende emoties over te nemen, staat ook wel bekend als ‘emotivisme’ of ‘the hurrah/boo theory’.
Stevenson werkte deze theorie verder uit. Zoals je je wellicht in kunt denken, geeft een dergelijke theorie al gauw aanleiding tot de nodige vragen en discussie. Iets daarover hier en hier voor de liefhebber, maar op dit moment heb ik even geen belangstelling voor scherpslijperij in deze. Desondanks wil jullie deze mooie video-uitleg over dat ‘emotivisme’ door de erudiete Engelse scholiere Komilla Chadha niet onthouden.

Wat mij aan deze kwestie vooral intrigeert en waar het mij nu even om te doen is, is dat, los van de implicaties voor de fundering van een ethiek, onze beleving en betekenisverlening behoorlijk doorspekt lijken van wat je zo mooi boe en/of hoera reacties zou kunnen noemen.
Als toeneigende danwel afwerende drijfveren lijken ze diepgeworteld en ons gedrag in belangrijke mate te sturen zowel op individueel alsook op groepsniveau. Vaak bijna voorspelbaar en met een welhaast dwingend karakter dat bijna doet vermoeden dat het in het verlengde ligt van hoe we als baby op lust- en onlustgevoelens reageerden. Dat wil zeggen dat zoiets op vergelijkbare wijze een bijna automatische en primaire of diepgewortelde reactie wordt.
Het gaat in ‘the hurrah/boo theory’ echter niet meer over darmkrampjes, honger of kou maar over verbale danwel verbaliseerbare uitingen die ons op de een of andere manier dan blijkbaar wel weer darmkrampen kunnen bezorgen, de kou om het hart doen slaan danwel de hartverwarmende aanleiding kunnen vormen tot een vreugdedansje of zoiets.
Tijdens het afgelopen WK bijvoorbeeld, hebben we beide soorten reacties weer in diverse toonaarden mogen horen en aanschouwen.

Zo laten woorden en teksten zich dan in principe dus ook scoren op de reactie die ze teweegbrengen bij een bepaald individu of groep. (en dat wordt dan dus ook gedaan) Snelle reclamejongens en marketingmeiden weten daar natuurlijk wel meer van.
Dan gaat het dus over wat woorden zoal in de de onderbuik kunnen bewerkstelligen of ten goede danwel ten kwade. Aan een boektitel refererend zou je van ‘De betovering van de taal’ kunnen spreken of anders wel over ‘de dwingelandij van de taal’.
Die appreciatie danwel depreciatie van nominale verwijzers zien we overal zowel op groepsniveau als op individueel niveau en die twee zijn natuurlijk niet los van elkaar te denken.
Ten aanzien van dit fenomeen op individueel vlak zijdelings even een vraagje aan de psychiater:
Mogen we het terug associeren naar zo’n eerste sterke reactie en dat weer in de context van destijds kunnen plaatsen wellicht als de basis en het grondidee van Freud’s psychoanalyse beschouwen?
Maar hoeveel wijzer worden we dan per slot van rekening van het hele scala van boe en hoera reacties dat we plegen te vertonen?