Abstracte- , spirituele- of spiegelende beelden?(1)

Over Rotkho en Mondriaan gesproken.
Toen Mondriaan nog maar weer eens enkele zwarte lijnen en wat vlakken van wit of af en toe in een primaire kleur op het doek zette, leek hij wel op een soort eindpunt te zijn beland. En ja, wat kun je dan nog? Dan toch maar een paar stappen terug doen om te zien of je ook nog andere wegen kunt bewandelen?
Mondriaan liet zich daarbij ogenschijnlijk mede inspireren door de ritmes van de destijds moderne en nieuwe muziek.
Toen Rotkho zo’n beetje aan het eind van zijn schilderslatijn leek te zijn hing hij de kwast aan de wilgen en maakte hij ook maar een eind aan zijn leven.
Joost Zwagerman, die heel mooi over kleur en kunst kan vertellen, is zeer onder de indruk van het late werk van Rotkho en steekt dat beslist niet onder stoelen of banken. Hij lijkt zich de afgelopen tijd hier te lande zo’n beetje als de ambassadeur van Rotkho opgeworpen te hebben. Daarbij toont hij zich, met Henk van Os, geïntrigeerd door het fenomeen dat sommige schilderijen dergelijke emoties los schijnen maken dat ze de waterlanders doen stromen.

Jan Bor kwam onlangs in VPRO's Boeken langs om over zijn boek Mondriaan als filosoof te praten. Daarbij liet hij Wim Brands weten dat hij zijn ultieme ervaring van hoger inzicht en beroering niet dankzij of tijdens zijn Zen-beoefening in Japan opdeed maar kijkend naar Mondriaan’s Victory Boogie Woogie in het MoMa.

Een dergelijke spirituele ervaring had ik nu helemaal niet voor dit schilderij staand. Ik voel mij, met Emanuel Rutten, eerder en meer bewogen door een doek als ‘De rode boom’ van Mondriaan. Maar ik zou daarbij niet zomaar van ‘het sublieme’ of ‘het sacrale’ willen spreken. Wellicht schort het daarvoor toch nog iets teveel aan mijn artistieke of spirituele ontwikkeling en gevoeligheid.

Ja, wat doet kunst met mensen en wat doen mensen met kunst en wat zoeken ze erin? Zeker in geval van abstracte schilderijen borrelen dergelijke vragen nogal vlot en met regelmaat op. (Wat moet dat dan voorstellen? of, Dat kan m’n kleine zusje ook!)
Abstractie of abstraheren betekent letterlijk zoveel als (ervan) aftrekken of weglaten, en ja wat hou je op een gegeven moment dan nog over?; en waar kijk je dan nog naar? Naar een restantje? Naar een bron van een esthetische of spirituele piekervaringen? Of wordt het eerder een soort spiegel waar je meestal in ziet wat je er zelf inlegt?
Ik zie, ik zie wat ...

Abstracte (schilder)kunst is zo’n voorbeeld van een stroming, idee of vorm die aanvankelijk op veel weerstand stuitte om geleidelijk aan bon ton of de norm te worden onder in ieder geval de smaakmakers en de ingewijden in de kunstwereld. Zodanig zelfs dat figuratieve kunst in genoemde kringen met enige minachting bekeken werd. Daar lijkt zich inmiddels ook weer een kentering in voor gedaan te hebben. Maar dat is iets voor een volgend blogje.

Rotkho en Mondriaan

Het Gemeentemuseum Den Haag dat momenteel werk van Rotkho toont, heeft ook de grootste collectie Mondriaans onder zijn hoede. Beide schilders legden een vergelijkbare weg van figuratie naar abstractie af.
Het allerlaatste werk van beide schilders hing in Den Haag ter vergelijking, of 'ter lering ende vermaak', contrasterend doch gebroederlijk bij elkaar.
De toelichting bij de huidige Rotkho tentoonstelling zegt:

Alhoewel Rotkho het in eerste instantie niet leuk vond dat zijn werken door een kunstcriticus 'blurry Mondrians' werden genoemd, was Piet Mondriaan (1872-1944) wel een van zijn inspiratiebronnen. Hij noemde hem zelfs 'de meest sensuele schilder die hij kende'.

Dat laatste is nu bepaald niet wat mij het eerst of het meest treft in het werk van Mondriaan.

Wanneer ik voor mezelf de vergelijking trek tussen, laten we zeggen, de zoektocht naar de essentie van en door deze twee schilders, dan is Rotkho, in mijn ogen, toch de interessantste, de meest radicale en degeen die het verst en het diepst gaat.
Het lijkt hem uiteindelijk niet meer om het beeld of de kleurwerking te gaan maar om iets daarvoor, daarachter of daar voorbij. Hij wil daar in ieder geval geen of niet teveel woorden aan vuil maken en lijkt te weten of te willen benadrukken, wat overigens in menige spirituele leer of traditie ook het geval is, dat zo'n brij aan woorden en gedachten, dat gekwetter in de bovenkamer ofwel 'the monkey mind' het oproepen, doorgeven of de bewustwording van onze diepere zieleroerselen hevig in de weg kan staan.
Wanneer ik Rotkho's eigen woorden (zie bv. hier of hier) niet al te verkeerd interpreteer wil hij toch eerder uitnodigen en aanzetten tot een vorm van meditatie dan tot kunst(ig)kijken.

Wanneer je echter, zoals bij dergelijke exposities steevast de welhaast plichtmatige gewoonte lijkt, de weg van figuratie naar abstractie in beeld wilt brengen valt er heel wat meer, naar mijn smaak althans, bij Mondriaan te smullen. Hier lijken uitleg en woorden nagenoeg overbodig; de beelden spreken voor zich, ze illustreren het proces en vertellen zelf het verhaal. Is dat dan niet zo'n beetje het ultieme bereik en de grens van beeldende kunst?

Zoals ik al zei, heb ik het licht nog niet mogen aanschouwen ten overstaan van de Rotkho's in Den Haag. Wellicht was het daar op dat moment ook gewoon iets te druk voor.
De Rotkho Kapel leent zich waarschijnlijk beter voor dergelijke meditatieve ervaringen. Het ziet er op de afbeeldingen althans een stuk rustiger uit, maar ja, Houston is me toch wat ver.
En er zullen toch vast nog wel meer spirituele zoekers met een verfkwast in de hand rondlopen. Dan misschien bij gelegenheid nog maar weer eens een bezoekje aan Museum Insel Hombroich brengen waar zowel de ambiance als sommig werk zich toch ook voor vergelijkbare ervaringen zal lenen.
Daar is zoals deze foto laat zien ook ooit eens zo'n spirituele kwaster aan het werk geweest.
En onze Mondriaan dan? Tja, bij mijn weten is er nog geen Mondriaan-kerk of spiritueel centrum. De Mondriaan expositie die ik ooit bezocht was “Piet Mondriaan : 1872-1944” in 1966 en daar heerste destijds in ieder geval ook een gepaste rust en stilte.
Zie hier voor zomaar wat overwegingen en interpretaties aangaande de aard en het spirituele gehalte van Rotkho's werk. Rotkho voor het betere kunst- en meditatiewerk?

Cartoonisten weten er in ieder geval wel weg mee, met die aspiraties uit de moderne kunst.
Doug Savage:


Gummbah:

Rotkho en kleur

De eerste vrijdag van dit nieuwe jaar brachten wij weer eens een bezoekje aan het Gemeentemuseum Den Haag, waar vanaf september vorig tot 1 maart van dit jaar werk van Mark Rotkho is te zien.
De publiciteitstrom werd rond deze expositie behoorlijk geroerd, zozeer zelfs dat googelen op Rotkho op dit moment al direct na het museum en de Wikipedia een verwijzing naar DWDD oplevert. Een nogal snel en lawaaierig programma waar Rotkho, die de rust en de stilte zo waardeerde en propageerde, toch, vermoed ik zo, allerminst van gecharmeerd zou zijn.



Die publiciteitstroom lijkt z'n vruchten in elk geval wel af te werpen. Hebben grotere musea hebben de laatste jaren sowieso geenszins te klagen over een gebrek aan belangstelling en toeloop, nu mochten we buiten achter een flinke rij aansluiten. Een uur later, in een bomvolle expositieruimte beland, moest ik nog wel even met weemoed terugdenken aan mijn eerste bezoek aan dit Haags Gemeentemuseum. Dat was in de zestiger-jaren toen ik hier als tiener, op een doordeweekse dag tijdens de zomervakantie, zo ongeveer moederziel alleen door de zalen en de gangen dwaalde. Destijds werd hier de eerste grote overzichtsexpositie van Mondriaan gehouden en de publieksdichtheid was toen van dien aard dat je rustig met regelmatige tussenpozen een kanon door de gangen had kunnen afschieten zonder een levende ziel te raken. Dat is dan in een halve eeuw toch wel even veranderd.
Wij maakten, in de hoop de omgeving zo ietwat buiten te kunnen sluiten, maar eens gebruik van de zogeheten audiotour. Zo hoorden we Peter Tuinman in meer hapklare brokken vertellen wat ook al op de muur geschreven stond. Wanneer je de engelstalige entry over Rotkho doorneemt weet je overigens net zoveel en nog veel meer over hem.
Wie een Rotkho wil aanschaffen moet een flinke zak duiten kunnnen neertellen. Rotkho geldt als een abstract expressionist en daarbinnen weer als representant van de richting Color Field painting. Maar over kleur gesproken, Rotkho wilde beslist niet als colorist gezien of benoemd worden. In een interview waarin hij nadrukkelijk tegensprak een colorist te zijn, zei hij ooit dat kleur hem niet wezenlijk interesseert en het niet meer dan een middel is.
Zijn doel is de elementaire menselijke emoties tot uitdrukking te brengen en aldus mogelijk een religieuze ervaring op te roepen.
Of de schilderkunst zich daar nu bij uitstek toe zou lenen, kun je natuurlijk afvragen. Maar dat lijkt dus wel de weg die Rotkho wilde gaan of slechten. Hij vond dat je niet over (zijn) schilderijen moest praten maar ze moest ervaren. Dat eerste ga ik, buiten de bekentenis dat het aanschouwen ervan mij toch geen noemenswaardige religieuze of spirituele ervaringen heeft opgeleverd, dan ook maar niet doen. Wellicht dat de andere (be)zoekers het beter troffen met die extatische of anderszins bijzondere ervaringen.
Er viel overigens ook nog een Mondriaan te bewonderen; nog zo'n schilder die behalve de kwalificaties abstract, radicaal en vernieuwer ook nogal eens als diepere motivatie een spirituele zoektocht wordt toegedicht.