Wetenschap; voorlopig sluitstukkie (10)

Het jaar loopt weer ten einde en om niet eindeloos door te ratelen moest ik aan mijn riedel over wetenschap ook maar eens een eindje breien. (neem bij dit soort opmerkingen een en ander maar niet al te letterlijk want dat is niet bevordelijk voor je geheugenbrij of breigeheugen)

Één van die vele bekende uitspraken van Albert Einstein, die toch een beetje geldt als de proto-typische hoog-intelligente wetenschapper bij uitstek, luidt:

Twee dingen zijn oneindig, het universum, en menselijke domheid. Maar van het universum weet ik het nog niet helemaal zeker…

Alles kent zo zijn grenzen; dat geldt dus ook voor de menselijke ratio, de wetenschap en wat die beiden zoal vermogen. In mijn lekencommentaar, zoals her en der op dit blog gegeven op het niet zelden ongebreideld, kritiekloos en/of naïef vertrouwen in de alwetendheid en de almacht van de wetenschap, heb ik geprobeerd iets van die grenzen zichtbaar te maken alsook van de noodzaak en de waarde van gerede twijfel. Ik hoop ook duidelijk gemaakt te hebben dat ik niets tegen wetenschap als zodanig heb en zelfs meen dat we onmogelijk nog zonder zouden kunnen (overleven). Hierbij hoeven we maar aan bijvoorbeeld het wereldvoedselvraagstuk of de milieuproblematiek te denken om daar terdege van doordrongen te raken. Daarbij is wetenschap per slot van rekening ook gewoon een (logisch) uitvloeisel van het gezonde verstand (rationaliteit), de verbeelding en onze aangeboren nieuwsgierigheid. Een belangrijk en telkens weer in het oog springend onderscheid en tevens overeenkomst in de diversiteit van wetenschappen is die tussen de natuurwetenschappen en de sociale wetenschappen. Daarbij wordt dan nogal eens het beeld geschilderd of opgeroepen van harde of exacte wetenschap versus softe of speculatieve wetenschap, waarbij die eerste dan voor wezenlijk resultaat en echte vooruitgang staat en die laatste toch vaak het aureooltje krijgt van wat gerommel in de marge over onnutte of minder belangwekkende zaken.
Ik kijk daar toch iets anders tegenaan. Het onderscheid vind ik, in navolging van Dithey, overigens wel heel wezenlijk. Tegenwoordig spreken we nauwelijks nog van geesteswetenschappen maar eerder van sociale wetenschappen. De dichotomie blijft, meen ik, in de grond dezelfde. Mij lijkt het toch klip en klaar dat onze fysieke werkelijkheid een fundamenteel andere is dan onze sociale en sociaal geconstrueerde werkelijkheid en ze derhalve aan verschillende wetmatigheden en regels zullen beantwoorden en onderscheiden manifestaties, patronen danwel ontwikkelingsgang zullen laten zien.
De natuurwetenschap levert ons natuurlijk heel interessante bevindingen en technologie op. En als je kijkt naar hoe Robbert Dijkgraaf uitlegt wat er te zien en te beleven valt wanneer we onze blik één kant op naar het allerkleinste richten of je leest iets over de missie van de ruimtetelescoop Gaia (nee, niet het meervoud van gajes en ook niet die nieuwe plaats bij Porto waar de port gebotteld en verscheept werd maar verwijzend naar die oermoeder uit de mythologie) en wat we hopen te zien en te ontdekken wanneer we onze blik de andere kant op en de ruimte in richten, dan lijkt de natuurwetenschap toch ook wel heel spannend te kunnen zijn. Dat geldt vanwege de vaak hooggespannen beloften en/of verwachtingen in zekere zin ook voor de medische wetenschap en momenteel zeker voor het onderdeel neurowetenschap. Dan begeven we ons al een beetje op het snijvlak van natuur- en menswetenschappen. Mijn interesse wordt om een aantal redenen, die mijzelf ook niet altijd even helder zijn, toch wat vaker getriggerd door vragen die op het terrein van de sociale wetenschappen liggen.
Een voor de hand liggende reden is dan mijn werk, waarvan ik pleeg te beweren dat het bij uitstek het object van onderzoek is van en ondersteund en geïnformeerd wordt door de orthopedagogiek.
In tegenstelling tot diverse andere uiteenlopende wetenschappen zul je zelden iets over of vanuit die orthopedagogiek vernemen in de media. Men doet daar geen spectaculaire ontdekkingen en als er iets in het nieuws komt is dat vaak in verband met beschamende toestanden als rond Brandon of Jolanda Venema.
Toch kun je op het WWW of de nieuwe media her en der nog wel een en ander aan vinden met betrekking tot de orthopedagogiek en aanverwante zaken met een wat meer informatieve en constructieve insteek. Het blog van Henk50 met stukjes over opvoeding en psychologie heb ik in dat verband al meerdere malen aangehaald en aanbevolen.
Het afgelopen jaar was daar ook het mooie initiatief van het CCE om een gesprek te organiseren tussen een aantal Hollandse Meesters uit de orthopedagogiek en dat middels het internet voor een ieder toegankelijk te maken. Op dit blog kwam dat ook in verband met weten en wetenschap al eerder aan bod.
Dit najaar werden de individuele leden van het panel ook ieder onderworpen aan een intercollegiaal vragenvuur. Deze werden tot dusver nog niet op de site geplaatst; het werd wel toegezegd, dus daar kijk ik dan nog naar uit.
Ik zou mijn collega’s in onze tak van zorg de geprekken op de site van de Hollandse Meesters alsmede de casussen op de site van het CCE toch nog even van harte willen aanbevelen. Ook daarbij raakt en refereert men meer dan eens aan de wetenschap, maar als het goed is dan wel telkens op het snijvlak van en binnen het spanningsveld van de theorie en de praktijk. En naar we mogen hopen met wat kritisch vermogen en een flinke dosis gezond verstand want juist in de zorg lopen we er nogal eens tegenaan dat het leven vaak sterker blijkt dan de leer.

Weet of begrijp ik nu dan meer dan toen ik onlangs de vraag stelde: Wetenschap; wat is dat dan …? Dat kan ik nu echt niet zeggen. Toch was dit wel even het laatste blogje in deze serie. Het onderwerp wetenschap zal in allerlei vormen en gedaanten vast nog regelmatig de kop opsteken op dit blog.
Dan loopt ook dit jaar weer ten einde. Weer tijd om terug te blikken, vooruit te kijken en voor weer wat goede voornemens, al dan niet wetenschappelijk doorwrocht of verantwoord. Be my guest!

Wat hier aan vooraf ging:
Wetenschap; wat is dan …?
Wetenschap; zeker weten? (2)
Wetenschap; anything goes? (3)
Wetenschap, middel en/of doel (4)
Wetenschap; alfa versus beta? (5)
Wetenschappen; een heel gamma aan ..(6)
Wetenschappelijke waarheden; zeker weten of eerder wat sleets? (7)
Wetenschap; maakt het ook wijs of gelukkig? (8)
Wetenschap; hoe ver reikt onze kennis dan? (9)

Wetenschappen; een heel gamma aan ..(6)

Op de voorpagina van de Volkskrant lees ik vandaag:

Vier manieren om de perverse prikkels in de wetenschap te pareren

Het bewuste artikel moet ik overigens nog lezen maar nu de wetenschap, en dan met name de minder mooie kantjes uit de gangbare (en routinematige) praktijk van het wetenschappelijk bedrijf, zo prominent in het nieuws prijken moest ik er vanuit mijn lekenperspectief ook maar weer eens vervolgblogje in de serie wetenschap tegenaan gooien.

Wetenschap laat zich op diverse manieren indelen of typeren. Een vrij gangbare en heldere indeling is die maar onderwerp tussen alfa-, bèta- en gammawetenschappen:

- Alfawetenschappen hebben dan als studieobject de producten van menselijk handelen.
- Bètawetenschappenhebben als studieobject de niet-menselijke natuur.
- Gammawetenschappen hebben als studieobject het menselijk handelen.
Daarnaast zou je ook nog de formele wetenschappen kunnen onderscheiden.
Een ander onderscheid is dat tussen fundamentele en toegepaste wetenschap.

Zo zijn er nog vele onderscheidingen mogelijk. zoals die tussen protoscience, erkende wetenschap of mainstreamscience en pseudoscience. Hier een lijstje van pseudowetenschappen volgens huidig geldende criteria van de 'scientific community'. In ons land kennen we de stichting Skepsis die zich ten doel stelt pseudowetenschap te ontmaskeren en aan de schandpaal te nagelen.
Bij onze zuiderburen wijdt Skepp zich aan deze taak. Zelf meen ik dat menselijke hoogmoed, dogma's en absolutisme (ook of misschien wel juist wanneer die uit naam van wetenschappelijkheid ondersteund, gepredikt of verdedigd worden) heel wat gevaarlijker kunnen zijn dan sommige fenomenen en opvattingen zoals die zo fervent door deze sceptici bestreden worden; en laat ik me liever leiden door de woorden van Jacob Bronowski:

Om nog even de aandacht te vestigen op de haast duizelingwekkende veelheid waar het gaat om takken van wetenschap hier nog even een opsomming voor de geïnteresseerden die wel houden van lijstjes en volledigheid. Kortom het bestaande gamma aan wetenschappen is meer dan ik kan behappen of bevatten.

Mijn insteek in en belangstelling voor deze materie betreft dan vooral het onderscheid tussen de exacte of natuurwetenschappen en de sociale of geesteswetenschappen.
Een onderscheid dat we in de vorm van het ‘Verstehen und Erklären’ reeds kennen van de ouwe Dilthey. Eerder meldde ik daar eens over:

En daarmee maakte hij een onderscheid tussen geesteswetenschappen en natuurwetenschappen met elk hun eigen manier om tot de kern van de zaak of de waarheid te komen danwel die zo dicht mogelijk te benaderen. 'Verstehen und Erklären' Voor de geesteswetenschappen is dat het 'verstehen' ofwel het verstaan, begrijpen of invoelend betekenissen ontwaren en voor de natuurwetenschappen is dat het 'erklären' of theoretiserend verklaringen zoeken en hypothesen testen voor verschijnselen en processen die niet des mensen zijn; zeg maar, dat wat ons wezensvreemd is.

Nu zullen veel vormen van dat 'begrijpen en verklaren' vaak op een glijdende schaal wat door elkaar heen en weer bewegen en elkaar soms wat overlappen maar op enig moment stuiten we, dunkt me, toch onvermijdelijk ook op fundamentele en onverenigbare verschillen.
Het, naar mijn inzicht, fundamentele en niet onbelangrijke onderscheid tussen de natuurwetenschappen en sociale wetenschappen wordt door John Searle vrij nauwgezet en adequaat geduid en filosofisch onderbouwd door een onderscheid te maken tussen ‘observer independent’ en ‘observer dependent’ fenomenen te maken. De natuurwetenschappen richten zich dan op die eerste klasse terwijl de sociale wetenschappen zich met de verschijnselen van de tweede soort bezighoudt.
Verder maakt hij onderscheid tussen wat als ontologisch of als epistemisch respectievelijk objectief danwel subjectief aangemerkt kan worden.

<< vorig | volgend >>

Wetenschap; alfa versus beta? (5)

Even als alles valt uiteraard ook ‘wetenschap’ van en langs vele kanten te bezien en te beoordelen. In ieder geval vanuit meer gezichtspunten dan ik hier als leek op dit terrein kan of zal aanroeren.

Mijn bemoeienis met dit onderwerp valt hoofdzakelijk te typeren als de vooral intellectueel geïnspireerde belangstelling van de geïnteresseerde leek. Zoals dit onderwerp, naar ik aanneem, de meeste mensen bij tijd en wijle wel eens zal boeien en men er zo dan zo wat vragen bij stelt. Wetenschap en (werkelijk of vermeende) wetenschappelijke kennis doordringen immers ook steeds meer gebieden van ons leven.

Zo wordt mijn werk bijvoorbeeld, zoals ik dat dan zie en pleeg te zeggen, vooral geïnformeerd of gevoed en onderzocht en beschreven door en in de (ortho-)pedagogiek. De wetenschap waar ik dan ook iets meer in thuis zou zijn dan in enig andere, veronderstellen we maar even. Het is althans de enige wetenschap waar ik tot op zekere hoogte in ben geschoold.

Nu zijn er ook lieden en wetenschappers die weinig of niets ophebben met het, naar hun smaak, softe en wollige geneuzel van een discipline als de pedagogiek en dat absoluut niet als (harde) wetenschap beschouwen. Vergelijkbaar met de manier waarop ik het vak ‘economie’ het stempel van ‘wetenschappelijkheid’ nog wel eens wil ontzeggen.

Soortgelijke overwegingen hangen ook vaak samen met een oude en gevestigde tweedeling in de wetenschap, namelijk die tussen alfa en beta wetenschappen. De menswetenschappen of geesteswetenschappen tegenover de natuurwetenschappen of de harde en exacte wetenschappen. Een onderscheid dat de ouwe Dilthey ook al maakte en deed vergezellen van zijn oproep daar ook verschillende manieren om kennis te vergaren in te onderscheiden. Misschien een beetje een stokpaardje van mij en al eerder op dit blog ter sprake geweest: het onderscheid tussen ‘Verstehen und Erklären’.

Een levend wezen en een mens reageert nu eenmaal anders dan een ding; het gedrag van materie lijkt behoorlijke universeel en voorspelbaar te zijn terwijl het gedrag van mensen naar gelang de omstandigheden (de ene of de andere persoon, verschillen in tijd of cultuur e.d.) nogal kan verschillen en de mens wordt bovendien gekenmerkt door dat lastige (zelf)bewustzijn.

Naast de alfa- en beta-, heb je natuurlijk nog de gammawetenschappen. Als je die alfa en die beta aan elkaar plakt, krijg je het alfabet en wel het Griekse waar we deze naamgeving aan te danken hebben. Daarnaast kennen we uiteraard ook nog wel een paar andere aanduidingen, indelingen en typeringen.

<< vorig | volgend >>

De ouwe Dilthey en dat vak van mij

Onlangs kwam ik in een boekwerkje over moderne filosofie de naam Wilhelm Dilthey weer eens tegen. Toen dacht ik, over die ouwe Dilthey en dat vak van mij wil ik het toch ook nog eens hebben; want die twee zijn in mijn boekie toch onlosmakelijk met elkaar verbonden.

En dan wil ik het niet hebben over zijn filosofische achtergrond of uitgangspunten als kantiaan of historist, maar over de wending die hij aan de zogenoemde hermeneuse of hermeneutiek gaf.
Aanvankelijk verstond men onder hermeneutiek een wijze van tekstuitleg met het doel om verschillende lagen in en verschillende aspecten aan een tekst te ontwaren om zo de essentie ervan te kunnen vatten.
Onze Wilhelm vond dat deze benadering van betekenis zoeken en ontwaren niet uitsluitend geknipt was voor teksten maar nu juist ook bij uitstek geëigend was voor alle uitingen en produkten van menselijke oorsprong, hand of geest.

En daarmee maakte hij een onderscheid tussen geesteswetenschappen en natuurwetenschappen met elk hun eigen manier om tot de kern van de zaak of de waarheid te komen danwel die zo dicht mogelijk te benaderen.
'Verstehen und Erklären'
Voor de geesteswetenschappen is dat het 'verstehen' ofwel het verstaan, begrijpen of invoelend betekenissen ontwaren en voor de natuurwetenschappen is dat het 'erklären' of theoretiserend verklaringen zoeken en hypothesen testen voor verschijnselen en processen die niet des mensen zijn; zeg maar, dat wat ons wezensvreemd is.

Deze beschouwingswijze is van grote invloed geweest op de sociale wetenschappen en bijvoorbeeld de pedagogiek die zichzelf lange tijd als een geesteswetenschap bestempelde. Vanaf de 60-er jaren voltrok zich ook hier vrij rap een empirisch-analytische wending gepropageerd door ondermeer Brezinka en in Nederland aangevoerd door Rien Van IJzendoorn (als ik me niet vergis ooit nog eens de jongste hoogleraar in Nederland). Deze benaderingswijze geldt inmiddels als het meest gangbare wetenschapsmodel, ook in de pedagogiek, waarbij vaak een beroep gedaan wordt op het zgn. D-N model. Nu wil ik me hier niet verliezen in wetenschapsfilosofische bespiegelingen over dit onderwerp. (liefhebbers in deze, zouden bv. Pedagogiek in meervoud van Siebren Miedema e.a. kunnen raadplegen) Wel wil ik daarover nog opmerken dat in de sociale wetenschappen en zeker ook in de pedagogiek dat 'verstehende' aspect of element nooit helemaal weg te poetsen is en het in de methodologie toch altijd ergens aandacht en een plek moet krijgen.



Waar ik het dan wel over wil hebben is wat dat 'Verstehen und Erklären' van Dilthey ofwel dat verstaan danwel begrijpen in tegenstelling tot dat verklaren dan in alledaagse gewone mensentaal betekent:

De natuurlijke wereld is ons, zoals gezegd, eigenlijk wezensvreemd d.w.z. we kunnen die wereld niet van binnenuit kennen of begrijpen. Wij begrijpen of conceptualiseren de wereld om te beginnen toch altijd vanuit onze eigen primaire wensen, praktische bedoelingen, neigingen, angsten, strevingen, overlevingsdrang en noem maar op. Onze kennis van de natuurlijke en stoffelijke wereld en onze verwachtingen daaromtrent zijn aanvankelijk gestoeld op onze ervaringen van de omgang met die wereld. De aldus verkregen praktische kennis maakt deel uit van het zogenaamde voorwetenschappelijk wereldbeeld. Deze gaat in onze ongebreidelde nieuwsgierigheid en verklaringsdrang op zeker moment nagenoeg naadloos over in wat we wetenschappelijke verklaringen noemen. Toch zijn wetenschappelijke verklaringen van bv. fysische en chemische processen tot op moleculair of zelfs subatomair niveau van een geheel andere orde dan die kennis die uit onze alledaagse ervaring voortvloeit en met onze concrete belevingswereld vergroeid is.

Je kunt de stoel waarop je zit beschrijven op grond van zijn materiele eigenschappen en er een paar formules tegenaangooien m.b.t. de chemische samenstelling en de mechanische constuctie en draagkracht. Dat kan allemaal zeer wetenschappelijk juist, interessant en verantwoord zijn; maar zo bezien wij een stoel gewoonlijk niet. Wij zien hem eerst in zijn (gebruiks-)betekenis als een ding om op te zitten. Dan proberen we meteen even te beoordelen of ie niet te hoog of te laag zit, of ie hard of zacht zou zitten, of ie comfortabel zit en geschikt is om op uit te rusten of om op achter de computer te werken enzovoort ... enzovoort. Zo bekijken gewone mensen een stoel en niet alleen een stoel maar welbeschouwd (bijna?) alles.


(De stoel(?) waar ik momenteel op zit is overigens knalrood, lijkt meer op een ei

en heet ook wel een tumbly!)


Ook de schilderijen die her en der op dit blog te zien zijn uiteindelijk gewoon niet meer dan felgekleurde chemicaliën die in lijnolie danwel een acrylaathars opgelost zijn of met krijtpoeder zijn vermengd en vervolgens op zogenaamde dragers, van verschillende samenstelling en met verschillende fysische eigenschappen, zijn gesmeerd of aangebracht. Nagenoeg, niemand lijkt er echter zo naar te kijken. Mensen zoeken naar een (soms vermeende) betekenis van de afbeelding en vragen: waar is dat?; wat moet dat voorstellen?; wat bedoel je daarmee?; was je toen soms een beetje depri?; en vragen van dien aard.

Wij mensen gaan echter niet alleen met de dingen en met de natuur om maar vooral ook met elkaar. En die omgang met elkaar bepaalt in hoge mate wie en wat we zijn. In die omgang, die ons dermate bepaalt en vormt, zijn we constant bezig elkaars bedoelingen en motieven te peilen om onze eigen reactie daarop te kunnen afwegen en te bepalen. Daartoe willen we weten welke betekenissen de ander toekent aan de dingen en de situatie en proberen we de wereld ook uit het perspectief van de ander te zien; bij wijze van spreken in diens schoenen te staan. Dat is de kern van het verstaan en dat is iets anders dan het aanwijzen van externe oorzaken zoals we dat bij het verklaren doen.
Tot zover een wat filosofisch getint uitstapje dat misschien eerder op de aprilstukjes aansluit; dus maar weer eens terug naar dat vak van begeleider.

Kort gezegd is verklaren het op mechanistische (of objectieve) wijze zoeken naar en benoemen van concrete oorzaken terwijl verstaan wil zeggen op aan- of invoelende (of subjectieve) wijze proberen te (her)kennen van iemands beweegredenen en betekenisgeving.



In dat vak van ons zijn wij, als begeleiders, nu eigenlijk de hele dag bezig om de ander zoveel mogelijk te verstaan. Dat lukt bepaald niet altijd en soms worden we met gedrag geconfronteerd dat dusdanig onbegrijpelijk, bedreigend of bizar scijnt en overkomt dat we naar verklaringen gaan zoeken. We hanteren ook steeds allerhande theorietjes die naar hun aard al een overwegend verklarend karakter hebben. We fietsen zo steeds maar heen en weer tussen dat 'Verstehen und Erklären' en als het goed is proberen we altijd of zoveel mogelijk dat gebied van de verstaanbaarheid open en begaanbaar te houden.

En daar zie ik dan tevens weer een leuk bruggetje naar Gentle teaching. Want het komt me toch voor dat de quintessens van het gedachtegoed van John McGee is om vooreerst en vooral, zoveel mogelijk en dusdanig een gedeelde wereld te creëren dat een wederzijds elkaar verstaan weer mogelijk wordt.