Cultureel antropoloog over de 'financiële wizards'

.. of waren het eerder 'financiële nitwits'?
Joris Luyendijk heeft het vanmorgen nogmaals uitgelegd in VPRO's Boeken.
Dit kan niet waar zijn heet zijn boek maar toch is het zo!

Hier nogmaals in 'Het oog' voor de radio:


Toch wel een beetje vreemd dat wij, met onze ontembare hang naar zekerheid, dit allemaal maar gedogen en ons collectief in de maling laten nemen; vind je ook niet?

Helderheid, tax(aties) en het Zwitserlevengevoel

Van het kennisgebied dat wel als ‘economie’ aangeduid wordt heb ik niet zo gek veel kaas gegeten. Van de ‘financiële constructies en regelingen’ achter, onder en om die economie heen, begrijp ik vaak nog minder. Toen Bush een aantal jaren geleden aankondigde een private bank te zullen redden, verbaasde mij dat ten zeerste. Het kwam me voor alsof hij van z’n geloof gevallen was omdat het tegen alle principes in leek te gaan die hij altijd, in zijn populistische Jip-en-Janneke-taal, verkondigde. Ook een regering met de VVD die een bank nationaliseert doet mij weer eens op mijn achterhoofd krabben. Waren Mark Rutte en zijn partij dan niet van de terugtredende overheid die ons nu eenmaal toch niet allemaal gelukkig kan maken? Moesten we, ondanks het feit dat oud-minister Zalm nu die andere staatsbank runt, het dan niet allemaal zoveel mogelijk zelf weten te redden en zelf onze broek ophouden? Nu hoorde ik vandaag in het tv-programma Buitenhof Jeroen Dijsselbloem geïnterviewed worden over de recente overname door de staat van SNS Reaal. En ik begreep zowaar alles wat hij zei. Eindelijk eens een minister van financiën die ik ook kan volgen en voor mij heldere taal spreekt. Dat is even wennen maar het beviel me wel. De interviewster moest er blijkbaar ook nog wat aan wennen aan zoveel helderheid want ze bleef soms vragen herhalen in plaats van in te gaan op wat Dijsselbloem te vertellen had. Ik ben niet razend enthousiast over deze paarse regering maar als het zo door gaat wel op onze nieuwe minister van de centen. Nu ben ik benieuwd of minister Dijsselbloem eenzelfde doortastendheid aan de dag zal leggen inzake het Nederlandse belastingbeleid. Vanaf de 70-er jaren hebben verantwoordelijke politici, om multinationals en buitenlandse bedrijven aan te trekken, willens en wetens een bepaald belastingklimaat geschapen dat ons land aantrekkelijk zou moeten maken voor dergelijke bedrijven en hen een soort 'Zwitserlevengevoel'zou moeten bezorgen. Dat heeft effect gesorteerd en inmiddels geldt Nederland dus als belastingparadijs voor een groot aantal firma’s die naar hun aard meer op hebben met grotere winsten dan met belastingmoraal. En daarmee schieten we dus volgens het heilige principe van de marktwerking onder de duiven van andere overheden die daardoor miljarden aan inkomsten mislopen. Een extra duwtje in de goede richting voor terugtredende overheden? Als een zakenbank zich met dergelijke laaielichterij inlaat, spreken we er terecht schande van. Laat onze minister hier ook maar klare taal spreken, zou ik denken en hopen. UIt artikeltje van Bloomberg News in 360 Magazine nr. 26:

Aangetrokken door het soepele beleid van Nederland en zijn uitgebreide netwerk van belastingverdragen hebben bedrijven als Yahoo, Google, Merck en Dell hun winsten via het land naar diverse belastingparadijzen weggesluisd. Gebruikmakend van methoden als de Dutch Sandwich hebben multinationale ondernemingen in 2010 maar liefst 10,2 biljoen euro via 14.300 Nederlandse speciale financiële eenheden laten lopen, aldus De Nederlandse Bank. Zulke ‘eenheden’ bestaan vaak alleen op papier, en dat is wettelijk toegestaan. De 27 lidstaten van de Euroese Unie hadden in het tweede kwartaal van 2012 volgens Eurostat, het Europese bureau voor de statistiek, een gezamelijk begrotingstekort van 519,5 miljard euro op jaarbasis. In reactie daarop heeft Spanje de lerarensalarissen gekort en bezuinigt Griekenland op financiering van ziekenhuizen en geneesmiddelen. Nederland heeft een begrotingstekort van 24,9 miljard euro. ‘Regeringen over de hele wereld moeten bezuinigen, en tegelijkertijd ontduiken multinationale ondernemingen de belastingen’, zegt Arnold Merkies, een Nederlands parlementslid voor de Socialistische Partij. Merkies heeft onlangs vragen gesteld aan de staatssecretaris van Financién over de rol van Nederland bij het mogelijk maken van de door Google gehanteerde strategie om belastingen te ontduiken, nadat Bloomberg News in december had bekendgemaakt dat de firma in 2011 bijna tien miljard dollar via een Nederlandse brievenbusmaatschappij naar Bermuda had gesluisd. Door de manoeuvre viel de wereldwijde belastingrekening van Google dat jaar twee miljard dollar lager uit. ‘Wij zijn de schakel met de diverse belastingparadijzen’, zegt Merkies. ‘We vervullen een schadelijke rol en hebben een verantwoordelijkheid jegens de rest van de wereld.’

Goed idee, lijkt me, om daar eens een eind aan te maken. Ook als dat 3500 banen minder in de regio Amsterdam zou betekenen. Belastingontduiking zou de EU jaarlijks één biljoen euro kosten; en over welke crisis spreken we dan? In de Volkskrant van zaterdag lees ik over de man die de SNS Reaal in die precaire positie bracht dat wij ons gezamelijk de bank moesten toeëigenen (want de SNS bank schijnt nu van ons allen te zijn tegen de somma van 220 euro p.p.), onder de kop:

Het gezicht van de grootheidswaanzin Profiel Sjoerd van Keulen Tot 2009 zwaaide de politicoloog de scepter bij SNS Reaal. Hij wilde niet de politiek in. Want, zei hij: ‘Ik wil te veel en ben te snel.’

Doet me zomaar sterk denken aan de reclamespotjes over het ‘Zwitserlevengevoel’. We kunnen toch niet teveel van dat soort snelle jongens en hoogvliegers hebben en moesten die zaken- of investeringsbanken maar heel snel scheiden van de spaar- of depositobanken. Dan liever richting shariabanking maar dan natuurlijk wel volgens onze eigen verlichte opvatting van de sharia. Wat zou ene Wilders daarvan denken en tweeten?

De breinbreker van de bankier

Wanneer ik, zoals dat zomaar wel eens het geval kan zijn, weer eens roep dat ik geen verstand economie heb doel ik gewoonlijk op met name die financiële constructies, transacties, regelingen en goocheltrucs die de zogeheten ‘werkelijke economie’ zouden moeten stimuleren, de goede richting insturen en schragen. Kortom het conglomeraat van banken, beurzen, rating agencies and what have you, dat we kennen als de financiële wereld of de financiële markten. Ook wel als de haute finance bestempeld. Persoonlijk vind ik de term econoblahblah toch meer de spijker op de kop slaan. Dat gaat dus over en om het grote geld en over de geldigheid ervan in de zin van welke regels er uiteindelijk in de grote wereld gelden en wie die regels bepalen; kortom om de macht.

Het verbaasde de journalist en antropoloog Joris Luyendijk nogal dat wanneer je iets over een onderwerp als ‘gender’ in Gaza wilt weten, je zo tien artikelen daarover kunt vinden terwijl er over dat ‘volkje’ dat op duistere en welhaast onnavolgbare wijze en geheel naar eigen inzichten en motieven onze financiële organisatie bestiert er nauwelijks of geen etnografische kennis beschikbaar of aanwezig lijkt te zijn. Toch wel hoogst merkwaardig! Reden voor Luyendijk om zich eens onder en tussen dit 'volkje' te begeven en eens wat veldonderzoek te verrichten. De neerslag daarvan is ondermeer terug te vinden in 'Voices of finance' en zijn ‘bankingblog’ voor de Guardian. In het verlengde daarvan werd ook een beroep op zijn kennis en inzichten gedaan door een Britse parlementaire enquetecommissie. Daar zag Tegenlicht dan ook weer een aanleiding in om de bevindingen van Joris Luyendijk nog eens tegen het licht te houden.

Heb je je ook ooit wel eens afgevraagd:

wie zijn dat toch die lieden die wij zomaar zonder daar al te moeilijk over te doen de langste, de belangrijkste en de machtigste touwtjes van onze gemeenschappelijke wereld in handen geven? Wat doen ze, waar sturen ze op aan en wat drijft ze?

Deze documentaire geeft daar in, pakweg, drie kwartier aardig wat inside-information over. Daarna zullen wij dan, vrees ik, wel weer overgaan tot de orde van de dag en ons weer gaan bezighouden met de dagelijkse centenkwesties van onze echte wereld en in het kader van onvermijdelijke (hoor je het Rutte en de zijne nog zeggen?) bezuinigingen. Het mag inmiddels toch niet echt meer verbazen maar wij lijken ons geheel vrijwillig en zonder tegensputteren uit en over te leveren aan een groep mensen met een zorgwekkende overdaad aan psychopathologische trekjes, voorzover we al niet ronduit van morele imbecielen kunnen spreken en met een al even opvallende overdaad aan autistische kenmerken die daarbij veelal in een soort narcotische roes verkeren waarbij hun sterkste drijfveer is om die roes te continueren en zo mogelijk nog op te voeren. We ontkomen er natuurlijk weer niet aan om het een en ander vanuit (processen in) het brein te verklaren. Zo wil het huidige evidence-beest het nu eenmaal hebben. Het lijkt me dat het brein-beest in dit stadium van de evolutionaire ontwikkeling van ons denken een beetje monomaan en overdadig alle aandacht krijgt terwijl het uiteindelijk niet zo gek veel verklaart. Wat dat betreft lijken we misschien wel wat op die ééndimensionaal gerichte jongens en meisjes uit de documentaire. Ik vermoed dat waar het zogeheten ‘evidence’ betreft er mettertijd ook wel weer andere beestjes in de dierentuin van ons denken op zullen duiken. Ons denken vraagt wellicht eigenlijk nog om een beetje 'leverage'. Maar dat geheel terzijde; voorlopig lijkt het me in termen van evidence-based, causale verbanden, verantwoordelijkheid en zomeer dringender om te weten hoe economische crises ontstaan, hoe we er weer uit komen en hoe ze met enige common sense te vermijden.

Maar de hamvraag in verband met deze docu luidt voor mij toch:

zijn deze 25-jarige jongens en meisjes nu gek omdat ze zich zo laten gaan en de beesten uithangen of zijn wij met z’n allen als collectief nu gek dat we ze de gelegenheid hiertoe bieden, het bijna van ze verlangen en het meestentijds nog eens aanmoedigen ook? En als het misloopt kijkt iedereen weg. Wie durft echt verantwoordelijkheid te nemen?

Wie het weet mag het weer zeggen! Zijn er nog grote en heldere geesten van het kaliber Marx of Keynes die ons wat verder zouden kunnen helpen?

En laten wij Europeanen het zover komen dat ons continent uit zogenaamde 'efficiency'-overwegingen zo'n beetje als een zakenbank of een multinational gerund gaat worden? Volgens Luyendijk schiet het al lekker op en ik vrees dat hij dat helaas goed ziet.