Wat voetnootjes bij de vrede

Dat oorlog mensenwerk is maar vrede natuurlijk evenzeer, zoals Röling ooit eens opmerkte, lijkt me onmiskenbaar en nogal vanzelfsprekend. Of het altijd als even vanzelfsprekend ervaren wordt dat een vreedzame wereld nog geen wereld zonder conflict en strijd betekent, weet ik niet. Strijd en conflict doen zich op alle mogelijke niveaus van het leven voor. Binnen één persoon, binnen relaties, in huiselijke kring en een gevierde Nederlandse voetbaltrainer beweerde zelfs dat voetbal oorlog is. Tot verdriet van de ware liefhebber lijkt het daar ook maar al te vaak op. De meeste maatschappelijke strijd (en die betreft toch vaak meer dan 22 spelers) zal toch hopelijk in een politieke arena gestreden en beslist worden.
Want zoals Von Clausewitz stelde:

"Oorlog is de voortzetting van politiek met andere middelen"

Maar niets blijft nu eenmaal helemaal zoals het was en die middelen evenals de doelen en vormen van oorlogsvoering lijken momenteel ook drastisch te veranderen. En de vrede is ook al niet meer wat het geweest is want die vrede verandert natuurlijk net zo hard, al hebben we dat vaak minder goed in het vizier. Je kunt nu her en der geluiden horen als zou de toestand in de wereld niet zo heel veel anders zijn en potentieel even explosief zijn als vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Ik weet dat niet; ik ben te weinig thuis in zowel de geschiedenis als in de actualiteit om daar een zinnig en gedegen oordeel over te kunnen vellen.
Het is me wel duidelijk dat het niet allemaal pais en vree is en de wereld toch meer weg heeft van een uiterst explosief kruitvat en vol ligt met langere en kortere lontjes. De voortdurende spanningen van zowel machtspolitieke als etnische en religieuze aard in het Midden-Oosten; het oplaaiende conflict tussen Israel en Hamas, waarvan Martin van Creveld beweert dat Hamas daar uiteindelijk toch het meeste garen bij zal spinnen, en de onrust die deze kwesties in de islamitische wereld teweegbrengt. Die onrust blijkt veelal een polariserend effect te hebben en (etnisch en ideologisch) zwart-wit denken en sectarisme te stimuleren.
Zo mag bijvoorbeeld na bijna tweeduizend jaar de stad Mosul, ooit bekend als Ninive, nu 'christenvrij' heten. Die sectarische en extremistische tendens om het eigen volk op te hemelen en de anderen te verketteren is al even uitgesproken waarneembaar in het conflict in het oosten van de Oekraïne. Nieuw nationalistisch elan alom.
Sinds de recente vliegramp met het Maleisische toestel aldaar lijkt Nederland zich wel op heel bijzondere wijze bij dat conflict betrokken te voelen.
Tijdens een persconferentie werd onze premier onlangs zelfs de naïef mallotige vraag gesteld of Nederland gewapende militairen naar het gebied zou sturen. Je zou je toch bijna af gaan vragen wat dat over de mentale gesteldheid en de realiteitszin van ons journaille zegt.
Nederland werd naar aanleiding van die ramp zo'n beetje een toonvoorbeeld van gepaste rouw. En zoiets gaat uiteraard gepaard met gevoelens van saamhorigheid en verbondenheid. Maar wie de sociale en culturele barometer van ons land de afgelopen jaren een beetje in de gaten hield zag al geruime tijd een nieuw nationaal gevoel ontluiken dat zich bij tijd en wijle in zogeheten 'oranjegekte' manifesteert.
Of en in hoeverre dergelijke onvoorziene oprispingen van vaderlandsliefde en nationale wij-gevoelens in onze contreien samenhangen met de eveneens opkomende euro-scepsis weet ik ook niet precies. Maar er is in dat opzicht toch duidelijk iets aan het veranderen zoals Arnon Grunberg in zijn Voetnoot van afgelopen maandag ook al fijntjes constateerde:

Pacifisme

Dit weekend werd het begin van de Eerste Wereldoorlog herdacht. De Süddeutsche Zeitung citeerde uit de Münchner Neueste Nachrichten van 2 augustus 1914. Die krant schreef toen onder andere 'Een volk staat op' alsmede: 'Een bevrijdingsoorlog wordt ons opgedrongen.' Wat dat betreft is er weinig veranderd: iedereen beweert altijd dat de ander hem de oorlog heeft opgedrongen.
De Duitse keizer zei: 'Ik ken in mijn volk geen partijen meer, ik zie alleen nog Duitsers'. Ook de taal van het nationalisme is onveranderd.
Het dreigende uiteenvallen van Irak, de crisis in Oekraïne: late gevolgen van de Eerste Wereldoorlog. Werp maar een blik op de grenzen van 1914.
Een vriend zei dat als de herinnering aan de oorlog vervaagt een nieuwe generatie er wel weer zin in krijgt. Dat vrees ik ook. Pacifisme was in grote delen van Europa een onomstreden seculiere religie. Dat kan zomaar veranderen. Dat is al aan het veranderen.

Arnon Grunberg

Green fields and red poppies (1)

Ik ben een geboren en getogen Nederlander en heb, als de meeste van mijn medelanders, niet zo gek veel weet of besef van die grote oorlog die nu alom herdacht wordt.
Natuurlijk heb ik op school wel braaf de jaartallen 1914-1918 uit het boekje moeten leren en werd mij ook verteld over het verdrag en de vrede van Versailles ( een vrede die kwetsbaar en breekbaar zou blijken) en over de oprichting van de Volkenbond om dergelijke gewapende conflicten in de toekomst te vermijden (niet echt een doorslaand of blijvend blijvend succes gebleken).
Ook kan ik me nog vaag herinneren dat mijn opa er nog wel iets over wist te vertellen toen ik in een oude schoolatlas van rond die tijd zat te neuzen. Maar hetgeen ik erover hoorde klonk toch verder weg en en niet zo levensecht als bijvoorbeeld de verhalen over de tweede wereldoorlog.
De nodige documentaires, die ik later over deze episode in onze(?) geschiedenis heb gezien, zullen de ingrediënten geleverd hebben maar het was toch een aanklacht tegen de oorlog in liedvorm dat mij het meest direct raakte en waarin de harde feiten, de emoties en de juiste vragen kort en bondig gebundeld lijken te worden.
Zo rond 1980 kwam mij voor het eerst een song ter ore van Eric Bogle in de uitvoering van The Furey brothers and Davey Arthur, een uitvoering die ik daarna overigens nog vele malen op de platenspeler gelegd heb.

De titel luidt ‘No man’s land’ maar het staat veelal bekend als en gaat ook over ‘the green fields of France’ waar zomers bij mooi weer ‘a warm, summer breeze makes the red poppies dance’.
Toen die fleurige klaprozen me onlangs weer eens opvielen in het landschap moest ik dus uiteraard onmiddelijk aan dit lied en aan deze tekst denken.
Verder wordt het ook nog wel eens als ‘Willie McBride’ vermeld.

De uitvoering waarin ik hem zo ongeveer ooit grijs gedraaid heb:

The sun now it shines on the green fields of France.
There's a warm, summer breeze that makes the red poppies dance.
And look how the sun shines from under the clouds,
There's no gas, no barbed wire; there's no guns firing down.
But here in this graveyard, it's still no mans land,
The countless white crosses stand mute in the sand,
To a man's blind indifference to his fellow man,
To a whole generation that were butchered and damned

of een recentere live-uitvoering door de mannen:

Did they beat the drums slowly,
Did they play the fife lowly,
Did they sound the death march as they lowered you down?
Did the band play the last post and chorus,
And did the pipes play the flowers of the forest?

Tussen “…” (16) Bernard Röling

Bernard Röling is een naam die niet bij iedereen zomaar belletjes zal doen rinkelen. Hij was, zoals dat heet, polemoloog. De polemologie is een tak van wetenschap(?) die bepaald niet van (levens)belang ontbloot is. Dat niet zozeer omdat er momenteel een hernieuwde belangstelling lijkt te ontstaan voor voorbije oorlogen maar vooral omdat altijd en overal ter wereld wel brandhaarden smeulen. Er zullen toch altijd bronnen en potentiële aanleidingen zijn of ontstaan voor conflict en gewapend conflict. Met de technische mogelijkheden en de onvoorstelbare vernietigingskracht die de moderne mens ter beschikking staat is dat doorgaans geen aanlokkelijk of geruststellend vooruitzicht maar eerder een levensgevaarlijke dreiging.
Röling zei hierover heel kernachtig:

Oorlog is mensenwerk, vrede ook.

Vrede is wel degelijk de afwezigheid van vernietiging door en de verschrikkingen van oorlogsgeweld; maar het is nog wel iets meer, het is bepaald geen vanzelfsprekendheid en het vereist ook wel iets.
Daarover merkte Röling dan het volgende op:

Een vreedzame wereld is niet een wereld zonder conflicten. Conflicten zijn wezenlijk voor het leven; waar leven is, is strijd.

Die Grote of Wereldoorlog

Het is vandaag op de dag af honderd jaar geleden dat er een oorlog los barstte die ook wel Grote Oorlog, de Wereldoorlog of de Grote Wereldbrand genoemd wordt. De directe aanleiding voor deze eerste Wereldoorlog was de moord op de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand door de Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip. De uitvinding van het buskruit en nog wel wat andere ontwikkelingen hebben in de loop der tijd de nodige veranderingen teweeg gebracht in de vorm en het aanzien van de krijgskunst. Maar het was vooral, zo lijkt me toch, specifiek deze grote oorlog, die niet voor niets Wereldoorlog ging heten, die het bedrijf van oorlogsvoering resoluut en definitief zou moderniseren en de moderniteit in zou sleuren. Een ontwikkeling of proces dat hand in hand gaat met processen als mechanisering en automatisering, schaalvergroting en globalisering zoals die tot op de dag van vandaag gaande zijn en waarvan het einde voorlopig nog niet in zicht lijkt. Die eerste oorlog die alom als wereldoorlog werd aangeduid vond grotendeels op Europees grondgebied plaats en liet in datzelfde Europa diepe sporen na. Wie ooit door België en Noord-Frankrijk gereisd heeft zal daar door de herdenkingstekens wel eens iets van gemerkt hebben. In Engeland, Duitsland of in Midden- en Oost Europa is het niet veel anders. Men heeft nog altijd weet van deze oorlog en de nasleep ervan. Epische verhalen van vaderlandsliefde en heldenmoed alsmede de nauwelijks of aanzienlijk minder heroïsch getinte ooggetuigenverslagen over de ontluisterende en mensonterende kant van deze oorlog lijken daar her en der nog als levende geschiedenis te weerklinken. Historisch besef, heet zoiets dan wel; in dit geval besef van zowel de glans van nationalistische helden- en overmoed alsook het besef van de pure waanzin ervan. Wij in Nederland lijken niet al te zeer bezocht of geplaagd te worden door herinneringen aan of besef van deze woelige episode in de Europese geschiedenis. De Belgische Stefan Hertmans auteur van Oorlog en terpentijn zei daarover in de Volkskrant van 4 jan 2014:

‘Waar Nederland morele dilemma’s altijd ijkt aan de Tweede Wereldoorlog, ligt dat scharnierpunt voor België in 1914-1918. In elke familie waren doden gevallen. Het hele land was kapot geschoten. In die jaren begint de scheiding van de Vlamingen en de Walen en ontbrandt de klassenstrijd. Dit is de oorlog die België hertekende. In Nederland merk ik aan de reacties dat men die geschiedenis maar nauwelijks kent.’

Nu leek daar dit jaar toch zomaar enige kentering in te komen. 100 jaar na het begin van die eerste wereldoorlog begon men op de Nederlandse televisie het jaar met in diverse programma’s vrij uitgebreid aandacht te schenken aan die Eerste Wereldoorlog. Ik veronderstel dat dat deze en de komende weken wederom het geval zal zijn. Rest de vraag, de hamvraag, of we van dit alles als Europeanen nog iets kunnen en/of willen leren?