Ware vrijheid?

Gisteren herdachten we hen die hun leven gaven voor onze vrijheid. Vandaag vierden we die onbetaalbare vrijheid. Maar zijn alle mensen dan ook echt vrij of valt er in dat opzicht nog het nodige te doen? Een beweging die zich de Zeitgeist Movement noemt, meent dat het echte werk in dat opzicht nog moet beginnen; en dat denk ik nu toevallig ook. Zo meen ik bijvoorbeeld, evenals de Zeitgeist (moving forward) beweging dat we, niet alleen maar om vooruit te komen maar ook om niet ten onder te gaan, toch echt hard aan een grondige hervorming tot een echte duurzame en menswaardige economie toe zijn. En de tijd dringt in dit geval! Zie hier de website van de Zeitgeist Beweging Nederland. Ik zou zeggen: Verstandigen en vrijheids- en vredelievenden der aarde verenigt u! En laten we een stroom van veranderingen ten goede ontketenen en gaande houden!

Theorie en praktijk

Zo heb je het, naar aanleiding van wat onheilsvoorspellingen, eens wat over orakels en zo verzeil je door het vaderlandse voetbal-orakel Cruijff en via zijn kennen en kunn(st)en in allerlei overwegingen en gedachtekronkels rond het thema theorie en praktijk.

En voor ik het weet, heb ik daar zomaar één, twee, drie, vier, vijf blogjes over vol geleuterd. Welbeschouwd gaan natuurlijk wel meer van mijn blogjes over die spanning tussen theorie en praktijk.
Een thema dus dat mij klaarblijkelijk wel bezig kan houden.



Kennen en kunnen, denken en doen, theorie en praktijk of welke woorden je eraan wilt geven, lijken vooral nauw met elkaar verweven, zich op verschillende niveaus voor te doen en zich als tegenstelling voor te kunnen doen maar ook naadloos in elkaar over te kunnen gaan. Dat laatste geldt doorgaans als het ideaal.

Het onderwerp leent zich uitstekend voor wat luchtfietserij en weidse beschouwingen maar wordt in concretere gevallen ook wel als problematisch en dicht op de huid ervaren.
Je hoort dan wel spreken over: 'de weerbarstige praktijk' of we zeggen: 'het leven is sterker dan de leer'. In het Engels zegt men: 'practice what you preach', maar dat blijkt niet altijd even gemakkelijk en dat doen we ook bepaald niet altijd.



Bezie de politiek, de economie, de media, het openbare leven en het publieke debat. Voorbeelden ten over waar het één geroepen of beweerd wordt terwijl het ander wordt gedaan. We zeggen en vinden (bijna?) allemaal dat openheid en oprechtheid bevorderd en gestimuleerd zou moeten worden en zie hoe het zogenaamde klokkenluiders in ons landje vergaat! Toch een flagrant voorbeeld van het ene zeggen en het andere doen, nietwaar?
Één voorbeeld dat zich gemakkelijk tot een indrukwekkende reeks laat aanvullen.
Sommige politici spelen hier graag op in en willen ons wijsmaken dat daar onder hun bezielende leiding snel een eind aan zou komen. Tja .. en da geleufde gij ..?

Maar die scheurtjes en kloven tussen theorie en praktijk worden wellicht interessanter naarmate we ze dichter bij huis aantreffen en we zelf mogelijk nog een rol kunnen spelen in het verminderen van die ongerijmdheden.
Zoals in het dagelijks leven of bijvoorbeeld in je werk. Want welk vak kun je vandaag de dag nog uitoefenen of welk werk doen zonder een stevige theoretische op- of inleiding daartoe?



In mijn werk stuit ik in ieder geval met de regelmaat van de klok op een waaier van vragen en kwesties rond het thema theorie en praktijk.
Ik heb in de loop van zo'n slordige dertig jaar althans kennis mogen maken met een scala aan uiteenlopende min of meer omvattende theoriëen en allerlei deeltheorietjes die elkaar soms weerspraken en elkaar op andere momenten wel leken aan te vullen. Variërend van het quasi exacte strenge behaviorisme tot iets als het wat minder gemakkelijk te definiëren Gentle Teaching, dat overigens als een reactie op een rigide behavioristische benadering gezien kan worden. En dan natuurlijk de veelheid aan theoriëen daartussen en daar omheen; zoals theoriëen die zich richten op de dynamiek van de sociaal-emotionele ontwikkeling.

Op de werkvloer bestaat ook wel degelijk behoefte aan deugdelijke en dienstbare theorie in de zin dat er daar vaak gevraagd wordt naar handvatten en richtlijnen om een acceptabele en werkbare praktijk te realiseren.
Want on Lewin maar weer eens aan te halen: Er is nog altijd niets zo praktisch als een goede theorie!

En ook als wij op de werkvloer situaties met de cliënten in het geheel niet door de bril van Freud of Skinner, van Piaget of McGee of welke theoreutemeteut dan ook bezien, dan nog hebben we altijd wel gedachten en veronderstellingen m.b.t. waarom cliënten op enig moment doen wat ze doen, met welke intentie en uit welke beweegredenen. En dergelijke aannames werken samen met onze inschattingen over het karakter en temperament van de ander simpelweg als onze theorie over de werkelijkheid, zij het dat zulke particuliere theorieën geen mooie duren namen dragen en we ze eerder eufemistisch als theorietje zouden bestempelen.

Niet zelden meen ik dat wij onderling in teams dit soort particuliere theorietjes en gedachten veel te spaarzaam uitwisselen, bespreken en toetsen aan gangbare theoriëen. Sommige mensen houden blijkbaar niet zo van teveel praten, zoeken en aftasen of vinden dat niet zo'n professionele indruk maken. Ik meen dat het juist de basis van onze professionaliteit vormt en bovendien onmisbaar om je te kunnen verantwoorden voor en verantwoording te kunnen en durven nemen door je handelen.
Voor mij vormt het simpelweg het antwoord op de vraag of je echt wilt weten waar je mee bezig bent en waar je naar toe wilt werken!



Vaak zie je echter dat inzicht in het werk van begeleiders wordt verward of ingewisseld voor het kennen en nauwgezet volgen van de regels en protocollen. Je ziet dan ook steeds vaker dat verantwoording afleggen soms niets meer te maken heeft met de vraag of je begrijpt waar je mee bezig bent en in specifieke situaties handelt met het oog op de belangrijke hoofddoelen maar steeds meer synoniem wordt met de vraag of je wel netjes volgens de regeltjes gehandeld hebt. Dat onderscheid lijkt soms aardig onder te sneeuwen met de tendens om alles dusdanig te reguleren, in protocollen te vatten en te controleren dat er niets meer fout kan gaan.
Dan vergeten we voor het gemak even dat het woud aan regeltjes dat we in het leven hebben geroepen en waar we ons aan dienen te houden bijna altijd allerlei subdoelen dient en we zo het paard vaak weer achter de wagen spannen. We laten dan en passant ook maar een paar alom aanwezige menselijke eigenschappen en neigingen buiten beschouwing, zoals onze moeite met onzekerheid of iets niet weten, het graag buiten schot willen blijven als er iets niet goed gaat en hoe comfortabel het dan is om je te kunnen verschuilen achter iets als regeltjes.

Nu kan het volgens mij niet anders dan dat je een beetje dom en/of apatisch wordt van het kritiekloos en wezenloos volgen van regels en bevelen zonder je af te vragen welk doel ze dienen. En ik vind me zelf wel dom genoeg; ik wil niet nog dommer worden en heb dus wel eens wat vragen.

In zo'n cultuur kan het toch niet bevreemden dat zaken af en toe wat uit de klauwen lopen en zomaar weleens in hun tegendeel gaan verkeren. Brederoo waarschuwde er al voor.
En kijk om je heen op je werk, in de economie, de politiek en hoe wij het leven willen managen; je ziet er overal voorbeelden van. Een bijzonder illustratief en inzichtgevend voorbeeld hiervan is het ijs- en sneeuwdebâcle onlangs op de Nederlandse Spoorwegen, dat helder aantoont welke belachelijke en onnodige ontsporingen een stelletjes systeemautisten met wat monomaan mismanagement weten te bewerkstelligen en hoe dat in zijn werk gaat.



De uitspraak van Lewin zou je dus evengoed om kunnen draaien: er is niets zo dom en onpraktisch als een halfbakken, ondeugdelijke slabberdewatski theorie.

Ik vrees echter dat er in ons maatschappelijk en economisch bestel nogal wat van dat soort theorie in omloop is. Bovendien steekt onze werkelijkheid zodanig in elkaar dat we vast nog heel lang en heel vaak en heel veel zullen horen over die spanning tussen theorie en praktijk.

Denken en doen

Wie kent niet het bekende verhaaltje van de duizendpoot?
Dit lopend wondertje eens werd gevraagd hoe hij het toch klaarspeelde om al voortbewegende al die poten in de juiste volgorde en met de goede timing neer te zetten en weer op te tillen voor de volgende beweging.
Wel .. eh .. nou kijk, zei de duizendpoot, zich op het achterhoofd krabbend: ik geloof dat ik altijd eerst dit doe .. en dan dat en dan .. ook nog zus .. en zo .. en hij struikelde en viel en kwam niet meer overeind.



Ja soms werkt het ook bij ons zo; hoe het denken het doen dan toch in de weg kan zitten!
Maar vaak werkt het ook andersom. Neem iets algemeen bekends als autorijden. Bij de eerste rijlessen moesten we overal bij nadenken en bewust de volgorde van de verschillende handelingen memoreren. Handelingen die de meeste mensen daarna onbewust en zonder er verder bij na te denken gewoon automatisch uitvoeren als de situatie daarom vraagt.
(ik zeg hier nadrukkelijk 'de meeste mensen' want zelf moet ik veel van dergelijke dingen nog wel steevast blijven bedenken, maar ja ik ben ook bepaald niet de allerbehendigste)



Denken en doen lijken zo nogal nauw met elkaar verweven en zo is het, denk ik, ook. Zeker waar het ons fysiek bewegen betreft als in sport, dans of martial arts is het onderscheid niet altijd even helder en misschien idealiter ook wel afwezig. (Een dergelijke integrale benadering van 'ons denken en doen' komen we overigens ook vaak in de Oosterse filosofie tegen)
In weer andere gevallen, bv. in de sociale wetenschappen wordt de kloof tussen denken en doen of tussen theorie en praktijk vaak geproblematiseerd of onderwerp van reflectie als in de orthopedagogiek of in kwesties van sociaal-pedagogische aard. (Een dergelijke voornamelijk cerebrale en theoretische benadering van 'ons denken en doen' is meestal onderdeel en onderwerp van de Westerse filosofie die in die zin toch wel eens wat een zeer bedenkelijke bezigheid lijkt te zijn)



Tja, .. 't kan verkeren, wist Brederode ons reeds te vertellen.

Ik meen dat het Wim Sonneveld was die ooit zei: Dat doe je zo helemaal verkeerd; dat moet je laten doen!



Ook in het maatschappelijke- en het leven van alledag wordt de kloof tussen theorie en praktijk nogal eens als erg groot of als niet te overbruggen ervaren en bestempeld. Zo soms ook in dat vak van mij. Terwijl we daarentegen ook vaak dingen doen zonder ons daar echt bewust van te zijn, laat staan bij na te denken; in een toestand die je het tegendeel van mindfulness (als een kip zonder kop) zou kunnen noemen. In een toestand van mindfulness of flow of hoe je het noemen wilt zouden doen en denken nagenoeg samenvallen of in ieder geval niet als een lastige discrepantie ervaren worden. Daarbij valt in biologisch-evolutionaire zin ook nog eens heel goed te beargumenteren dat ons denken (hersenontwikkeling) het gevolg is van ons doen (wijze van voortbewegen).
Om de werkelijkheid niet al teveel geweld aan te doen, dienen we daarbij tevens de rijkgeschakeerde waaier aan mogelijkheden tussen de diverse uitersten in ogenschouw te nemen.



Het ligt dus allemaal nog niet zo simpel met ons denken en doen als sommige lefschoppers ons wel eens willen doen geloven. En ondertussen laten een aantal BNers zich, tegen ruime betaling door een energiebedrijf, lachend voor gek zetten door op de buis steeds maar weer te roeptoeteren: ik zeg DOEN!



Zelf ben ik meer een twijfelaar



Denken en doen schijnen op verschillende manieren en op verscheidene niveaus nauw en soms wat paradoxaal met elkaar verweven. De werkelijkheid lijkt altijd wel vele malen ingewikkelder dan wij hem graag zouden willen zien. Daarom houden er wij allerlei theorieën op na en hanteren we de nodige al dan niet cyclische modellen om er toch nog een beetje chocola van te kunnen maken.
We kunnen nu eenmaal erg slecht tegen onzekerheid.



Het komt me voor dat denken en doen niet goed zonder elkaar kunnen. Althans niet in een menselijke context en dat is, bij mijn weten, nu eenmaal nog altijd de enige context die we kennen.

Denken of doen?

Mensen willen zichzelf nogal eens kenschetsen als bijvoorbeeld denkers of doeners. Zo zou ik mezelf bijvoorbeeld eerder als een denker dan als een doener typeren.
Ik heb sterk de indruk dat het meerendeel der mensen onder het motto 'niet lullen maar poetsen' zichzelf toch liever als doeners zien en profileren. Aan de gemiddelde stamtafel doen daarover doorgaans de nodige al dan niet sterke verhalen de ronde.
Zo figureren de denker en de doener bijvoorbeeld ook in het verhaal en de crikel van de leerstijlen van Kolb of in het enneagram om maar eens iets te noemen.



Maar wie kent niet het mooie gezegde 'bezint eer ge begint'?; en het lijkt me toch dat ook de meest fervente en fanatieke 'poetsers' zullen erkennen dat het meestal wel zo verstandig is om die wijze raad ter harte te nemen.

Toch verdenk ik sommige, zich niet zonder enige trots en zelfvoldaanheid 'pragmatici' noemende, 'doeners' er ook wel eens van dat ze het gewoon vertikken om hardop of echt na en door te denken en ik weet dan niet of dat nu uit luiheid, domheid, gehaastheid of eigenbelang en opportunisme is. Wij gaan er als mensen toch veelal en gaarne prat op dat we methodisch, verantwoord of bewust zouden handelen en dat lijkt me toch niet echt goed mogelijk zonder af en toe enig denkwerk.



Hoewel er mensen zijn die dagwerk aan het een of ander kunnen hebben, zoals filosofen en theoretische wetenschappers aan denkwerk en lopende bandwerkers en vakkenvullers aan doewerk, en hoewel we ergens te lang of te weinig of niet over na kunnen denken en te weing of te veel kunnen doen is de vraag denken of doen meestal te simplistisch en is het zeer zelden of .. of .. en bijna altijd en.. en.. Volgens mij hoort de vraag te luiden:
waar en wanneer, hoe en wat en waarom dan?