Geen idee

Deze week heb ik met het nodige plezier en belangstelling een boek uitgelezen.
Welk boek?
Geen idee!





P.S.

Het draagt als ondertitel: filosofie van het boerenverstand
en de auteur heet Jan Warndorff

Of Time and Lamentation

De tijd kwam onder de wat jammerlijke kreet 'Here m'n tijd' op dit blog al eens eerder aan bod. De samenvatting van mijn moeizame relatie met het fenomeen tijd luidde daar zo ongeveer dat ik er meestal ruzie mee heb en er absoluut geen chocola van kan maken terwijl het toch zo'n beetje mijn hele leven regeert en beheerst. En dat ik hoopte dat er later toch nog eens wat verbetering in deze beklagenswaardige situatie zal komen. Misschien dat het nieuwe boek van Raymond Tallis mij enig inzicht kan verschaffen in de begripsmatige en filosofische aspecten van die vermaledijde tijd. Voor wie belangstelling heeft voor filosofische vragen rond het begrip 'tijd' en uit mijn klaagzang hierover geen steek wijzer is kunnen worden hier een lezenswaardig interview met Tallis over de tijd en zijn nieuwe boek.

Spinazie eten of Spinoza lezen?

Hoogleraar filosofie Steve Nadler lijkt ons in zijn Aeon artikel, waar het religie en intellectuele vrijheid betreft en als variatie op de bekende Nederlandse uitdrukking 'Ga zo door mijn zoon en gij zult ...', op het hart te willen drukken:

Gij zult Spinoza lezen

Nu lijkt me dat bepaald geen sinecure, niet zomaar iets uit de categorie fluitje van een cent, koud kunstje of appeltje eitje om maar eens wat te noemen.
Daarom zou ik zeggen: begin, als het een eerste kennismaking betreft, eens met wat citaten van deze lenzen- en scherp slijpende wijsgeer tot je te nemen. (een engelstalige versie)
Mocht de interesse of herkenning van dien aard zijn dat je meer wilt weten is er op het W(ereldwijde).W(eb van).W(etenswaardigheden). nog genoeg te vinden over Neerlands grootste wijsgeer, zij het uiteraard veel in het Engels.
Een aardige kennismaking in de Nederlandse taal is het boekje: Spinoza in 107 vragen & antwoorden van dominee en ambassadeur van Spinoza Jan Knol.

In de fanclub van Spinoza komen we nogal wat klinkende namen tegen zoals die van Albert Einstein voor wie Spinoza zijn grootste held en voorbeeld was.

Waar ligt of loopt dan de grens?

Die vraag heeft nu even geen betrekking op de sneeuwgrens maar op elke willekeurige grens.

April is in ons land ooit eens als de maand van de filosofie uitgeroepen, zo ontdekte ik in 2010. Elk jaar krijgt die maand dan een thema mee om naar gelieve eens wat over te (be)denken, te debatteren en te filosoferen.
Deze maand en dit jaar is dat thema 'Over de grens' ofwel 'grenzen'. Dat sluit natuurlijk aardig aan op de actualiteit van de, dankzij een gebrek aan Europese eenheid en organisatie, poreuze grenzen van Europa. En dat blijkt het vluchtelingenprobleem ook nog zomaar een grensoverschrijdend probleem te zijn. Hoe is het toch allemaal mogelijk, hè?

Nu zullen over grenzen filosoferende intellectuele bollebozen dat probleem natuurlijk niet even uit de wereld helpen maar het zal vast ook geen kwaad kunnen om, zonder in grenzeloos geouwehoer te vervallen, ons eens af te vragen of we soms niet op het ene terrein te grens-overschrijdend bezig zijn terwijl we ons op een ander terrein te grens-onderschattend in de weer zijn.
Zelf vind ik het een nogal weids, al gauw te ruim en elastisch thema om veel mee aan te kunnen. Mijn eerste opwelling, om de vraag naar de grens wat te begrenzen en af te bakenen zou zijn: waar ligt dan onze eigen grens, de grenzen van het 'zelf'? Nou ja, begrenzen en afbakenen? Het is misschien een mogelijk startpunt maar dat maakt het er, lijkt me zomaar, toch niet echt eenvoudiger of eenduidiger op!

Zelf heb ik deze week dit boekje maar eens aangeschaft om te zien of Paul Scheffer mij nog tot wat grensverleggende gedachten weet te inspireren.

Over 'Spaghetti' en wat wij niet kunnen weten

Bert Keizer schrijft een column in het maandblad Filosofie. Vorige maand droeg die column de titel: Spaghetti. Met in de linkerkantlijn de vetgedrukte tekst:

De relatie tussen mens en wereld is als die tussen een rooster en de vormeloze pasta die daardoorheen geperst wordt

Het is een geknede samenvatting van wat Kant te melden had over 'de dingen zelf' ofwel het 'ding an sich'. Daarna haalt Keizer Bertrand Russels reactie hierop aan en zegt dat Russel door een wc-raampje aan de achterkant naar binnen klimt, één loszittend schroefje verwijdert en het hele ding zakt geruisloos ineen. Keizer besluit met: In het dagelijks leven verandert vervolgens niets, maar toch had ik dit niet willen missen.

Doet me een beetje denken aan de meeste politieke discussies en het referendum van morgen met dien verstande dat dat laatste we toch zouden kunnen missen als kiespijn.

Dit gedeelte ging overigens over filosofie. Keizer begon zijn stukje met:

Filosofie kan niet zonder het dagelijks leven, maar dagelijks leven redt het wel zonder filosofie. Daarom doen we eerst dagelijks leven.

En daarin zegt hij laatst eens te hebben gehoord dat

een dispuut tussen twee theologen lijkt op twee kale mannen die om een kam vechten.

Om deze mooie zin had ik de column van Keizer nou niet willen missen!

Maar het doet me wederom denken aan dat vermaledijde referendum van morgen dat zowel het vertrouwen in de politiek als de democratie beslist geen goed zal doen.

P.S. Sofa-sofie

Nu we dan hebben mogen vernemen dat we allergisch zijn voor autoriteit, heimelijk lijden aan liefdesverdriet en o zo moeilijk met alles dat maar enigzins afwijkend is om kunnen gaan, luidt de vraag of daar nog iets aan te doen is ofwel: is er nog hoop op genezing?
Om ons over die vraag te kunnen buigen organiseert Filosofie Magazine een avond met de drie Belgische psychiaters onder de gelijknamige titel: Nederland op de sofa.

Op 26 november in Pakhuis de Zwijger te Amsterdam.
Kaarten alhier verkrijgbaar.

Wederom de maand van ...

.. de filosofie dus.
Dan kunnen we na die malligheden van eergisteren ons wederom eens richten op de wat ernstiger kwesties des levens want het is weer de maand van de filosofie.
De afgelopen jaren heb ik deze maand van ... met bijbehorend thema steeds braaf even aangestipt op dit blog. En moest ik dit jaar ook dan maar weer doen.

Daarbij meldt De Telegraaf gisterochtend ook nog eens dat april historisch gezien de beste maand van het jaar is. Maar dat even geheel terzijde want ik vermoed dat de schrijver van dat artikeltje het over zaken heeft die grotendeels buiten mijn gezichtsveld en beoordelingsvermogen vallen.


Omdat ik zeker niet wars ben van enige historische beschouwing (en bovendien altijd graag een smoes zoek om mezelf, middels links, weer eens aan te halen) maar even een beknopte terugblik van die maand met thema:

In 2010 begon het mij te dagen dat er hier te lande ooit zoiets als de maand van de filosofie was uitgeroepen en het thema was toen VRIJHEID.
Niet dat we er sindsdien nu uit zijn, hoor; uit de vraag wat onze vrijheid dan behelst en hoever die reikt. Die vraag lijkt me nog altijd even dringend en actueel.

De vraag naar HET ECHTE LEVEN werd het thema in 2011. Helaas heeft ook dat de virtuele werelden waarin wij leven niet kunnen temperen. Imago's, beeldvorming, werkelijkheden zoals door reclame, media, het zwitserleven gevoel, bedrijfsbelangen, politici, de financiële wereld en andere raddraaiers opgeroepen overwoekeren en bepalen het zogenoemde echte leven in sterkere mate dan ooit. En die virtuele kluwen lijken zich ook steeds moeilijker te laten ontwarren.
Mijn voetnoot bij dat thema luidde dan ook of we niet beter eerst de vraag naar 'het goede leven' hadden moeten stellen.

2012 had misschien een wat zielig maar toch wel heel wezenlijk en onontbeerlijk thema, namelijk DE ZIEL.
Neurowetenschappers schijnen hem na naarstig zoeken nog steeds niet te hebben gevonden of kunnen lokaliseren maar wat zouden we toch zonder zijn?

SCHULD EN BOETE was het thema van 2013. Een onderwerp dat economisch gezien wat minder zonnige tijden uiteraard al snel een voor de hand liggend zwaartepunt krijgt. Bankiers lijken zich vooralsnog weinig of niets van dergelijke overwegingen aan te trekken.
Bij 'schuld en boete' horen dunkt me ook begrippen als 'vergeving en verzoening'.

Vorig jaar ging het dan over MENS EN TECHNIEK. Ook zo'n onderwerp waar we voorlopig nog niet klaar mee zijn want de robots komen er van alle kanten aan en de angst daarvoor en de weerstand daar tegen zal ook niet zomaar geluwd zijn.

Dit jaar is het thema dan ONGELIJKHEID. Overal in het land is wel iets te doen of te beluisteren rond dit thema. Zo heeft Piketty in ieder geval toch iets bereikt in dit land.
Bij het onderwerp 'ongelijkheid' lijkt bijna iedereen meteen Piketty van stal te willen halen maar ik zou voor het overzicht en de helderheid toch liever bij de keiharde cijfers en wetenschappelijke data van de Equality Trust willen beginnen. Zonder een blik op het werk van Wilkinson en Pickett (ja, zonder Y) mis je volgens mij toch iets om een helder beeld te krijgen van de maatschappelijke problematiek rond teveel of verkeerde ongelijkheid.

Kenniseconomie en verloedering

Dat we een gulle en goede zorg in ons land, een van de allerwelvarendste landen ter wereld, 'te duur' vinden worden mag inmiddels toch wel als algemeen bekend verondersteld worden. Politici, bestuurders, rekenmeesters en andere welgestelden zijn al een poos doende en worden niet moe ons dat uit te leggen, en wel als betrof het een natuurverschijnsel dat nu eenmaal onderhevig is aan de wetten der natuur en waar derhalve geen lievemoeder iets aan kan verhelpen.
Wat zou de ouwe Dilthey daar nu van gevonden hebben?; vraag ik me weleens af. Dat 'leren nadenken' nu ook al 'te duur' aan het worden is voor onze kwakkelende en armlastige economie zal, neem ik, aan niet zo bekend zijn. Toch lijken de nazaten van Desiderius inmiddels zo diep gezonken in hun koopmanswijsheid.
En dan is het nota bene de Erasmus Universiteit die de faculteit filosofie gaat sluiten. Zou de spreekwoordelijke Rotterdamse mentaliteit van: niet lullen maar poetsen, zich hier doen gelden?

Rob Wijnberg, hoofdredacteur van De Correspondent, wil hier toch wel een paar zinnige kanttekeningen bij maken en een paar belangrijke vraagtekens bij zetten in De dag dat leren nadenken te duur werd bevonden. Zelf studeerde hij ooit filosofie na drie eerdere studies toch wat als een zeperd ervaren te hebben. Op grond van zijn eigen ervaring beveelt hij 'filosofie'zelfs als een 'droomstudie' aan. Maar dit beklag overstijgt natuurlijk alleszins de persoonlijke ervaringen en voorkeuren van Wijnberg en gaat over de aard en de kwaliteit van ons aller academisch onderwijs en met name de plek de rol van de geesteswetenschappen daarin.

Want academisch onderwijs, de geesteswetenschappen in het bijzonder, gaat niet over wat je ermee wordt, maar wie je ermee wordt. Studies als filosofie of geschiedenis leren je een manier van denken en zijn – geen manier van doen. Van filosofie bijvoorbeeld word je iemand die denkwijzen kan ontleden en doorgronden en zodoende bovengemiddeld veel empathie kan opbrengen voor hoe andere mensen de wereld zien.

Wát je daarmee wordt?

Tsja, wat hebben mensenrechtenactivist Martin Luther King Jr., paus Benedictus XVI, mega-investeerder George Soros en komiek Ricky Gervais nog meer gemeen dan dat ze allemaal filosofie hebben gestudeerd? En dat ze zodoende een net iets gevoeliger radar ontwikkelden voor wat rechtvaardigheid, universele menselijke behoeften, een gat in de markt of humor en ironie zouden kunnen zijn?

Ik onderschrijf de klacht en de bezwaren van Rob Wijnberg gaarne en van harte.

Wanneer we de kennisbestanden van de diverse wetenschappen en studievakken als zuivere databestanden gaan benaderen waar verder niet over nagedacht hoeft te worden, studeren tot datamining degraderen, de universiteit 'just another datawarehouse' tussen al die andere big data laten zijn, wordt de ultieme intellectuele nivellering en verloedering een feit, komt me zo voor.
Dan hoeven we in ieder geval niet meer bang te zijn voor de oprukkende robots omdat we dan zelf niet veel anders zijn.
En wie weet wat zoveel domheid ons zal gaan kosten mag het zeggen?
Ik heb begrepen dat onze huidige regeringsleiders niet zo van vergezichten houden en derhalve liever niet te ver vooruit willen kijken maar misschien schudt de vraag naar de kosten ze dan eerder enigszins wakker.

Over kleur (2) en zien

Zonder licht geen kleur; zoveel lijkt me wel helder.
Maar kleur is toch niet exclusief een eigenschap van de dingen die wij als kleurig waarnemen? Kleur wordt lijkt me pas kleur te worden wanneer het in een bewustzijn als zodanig opgevat wordt en betekenis krijgt. Maar voor een dergelijke waarneming zal het toch eerst langs zintuigelijke weg doorgegeven en verwerkt moeten worden. Je zou kleur als een te ervaren kwaliteit van zekere aard kunnen omschrijven en het aldus onder de zogeheten 'qualia' scharen.
Daarin ligt overigens vervat dat ik een wel vaker gehoorde suggestie dat we met een trillingsgetal van lichtgolven (hoe mooi exact dan ook) de essentie of het belangrijkste aspect van kleur zouden kunnen vangen een nogal onvolledig en halfbakken verhaal vind. Maar even terug naar onze directe ervaring. Wij mensen zijn doorgaans vrij visueel ingesteld. Door onze ogen en onze biologische opmaak kunnen wij een flink aantal kleuren onderscheiden. Zo’n miljoen ongeveer beweren de geleerden. Dat is heel wat meer dan waar ik me zo even een voorstelling van zou kunnen maken.
Bijzonder toch dat zo’n oog als dat van ons, met al die staafjes en die kegeltjes, samen met onze hersenen dat licht dat op ons netvlies valt als een soort gecombineerde RGB bewerkende decoder en encoder kleuren in ons bewustzijn of gewaarzijn tevoorschijn weten te toveren. Dat dan onder heel diverse lichtomstandigheden, waarbij we ook nog even en passant en in een oogwenk voor de perspectivische vertekening in ons brein corrigeren en gewoonlijk vrij goed diepte of afstand kunnen inschatten. Als je je wilt verwonderen over de wonderen der natuur mag zo’n op het oog eenvoudig iets als ‘zien’ en ‘kleurenzien’ toch zeker wel een wondertje heten.
Die indrukwekkende trillingsgetallen van dat o zo snelle en raadselachtige (golf of deeltje?) licht zegt dus ook niet alles. Met die objectieve of wetenschappelijk meetbare eenheden in Hertz of nanometers kunnen we dus hooguit maar een deelaspect van het fenomeen kleur beschrijven en verhelderen. Er moet dus ook nog een soort ontvangstapparaat zijn (zoals bijvoorbeeld het biologische gegeven van onze ogen en ons zenuwgestel) om die lichtsignalen van zoveel Hz of nm te verwerken en er iets van te brouwen dat tot ons subjectieve bewustijn door kan dringen en dat wij dan als kleur plegen te ervaren.

In het boekje ‘Laat je niets wijsmaken’, Over de macht van experts en de kracht van gezond verstand geeft Jan Bransen een vrij heldere filosofische uiteenzetting over deze materie van wat, als mens, te denken en wat dan te maken van onze ervaring.

Met welke ervaring je ook begint, steeds is het zo dat een bepaalde inhoud of kwaliteit zich aan jou opdringt. De inhoud gaat vergezeld van enerzijds het besef dat zich ‘daar buiten’ iets bevindt en anderzijds het besef dat jij degene bent die dit nu ervaart. Van oudsher gebruiken filosofen de begrippen OBJECT en SUBJECT om die twee kanten van de ervaring te typeren. In de ervaring ontmoeten subject en object elkaar, en brengt onvermijdelijk de vraag mee hoeveel in de ervaring meegebracht wordt door het object en hoeveel door het subject. Als het immers een ontmoeting is, moet er toch iets bijeengebracht worden.

en iets verder:

Filosofen spreken tegenwoordig graag over ‘respons-afhankelijke eigenschappen’ om iets meer grip te krijgen op wat er gaande is als wij in onze ervaring de werkelijkheid ontmoeten. Sommige eigenschappen, zo zeggen zij dan, zijn alleen maar eigenschappen van de dingen in de wereld door de manier waarop wij reageren als we door die dingen geraakt worden. Het bekendste voorbeeld in de geschiedenis van de filosofie is ongetwijfeld de rode kleur van een rijpe tomaat. De wetenschap heeft ons inmiddels duidelik gemaakt dat de tomaat niet echt rood is, althans niet alleen op zichzelf. Als je een tomaat volledig in quarantaine zou plaatsen, ergens in een geïsoleerde uithoek van het universum, en je zou er geen licht bij laten en ook geen wezens als wij die ogen hebben die gevoelig zijn voor licht met een golflengte van 690 nanometer, dan zou die tomaat helemaal niet rood zijn. Zijn rode kleur krijgt de tomaat doordat het licht en de kegeltjes op ons oog meewerken. Dat prachtige rood is als het ware een cadeautje dat onze ogen aan een heerlijke, rijpe tomaat geven. Als wij niet mee doen, dan is die tomaat helemaal niet rood. Dan weerkaatst hij alleen licht met een golflengte van 690 nanometer. Dit idee is inmiddels gemeengoed, denk ik, en het zal ook wel overeind blijven. Het is een solide resultaat van een indrukwekkende empirische traditie die voortbouwt op het onderscheid dat Locke maakte tussen primaire en secundaire kwaliteiten.

Dit gaat dus over wat hier dan ‘respons-afhankelijke eigenschappen’ genoemd wordt. En kleur wordt hier ter illustratie en als een proto-typisch voorbeeld opgevoerd maar de reikwijdte ervan strekt aanzienlijk verder.

De klasse van wat filosofen respons-afhankelijke begrippen noemen, is overigens veel groter dan alleen de verzameling begrippen die rechtstreeks met onze vijf zintuigen te maken hebben. Dat maakt de kwestie zo interessant en zo belangrijk. Denk eerst maar eens aan esthetische eigenschappen, zoals mooi, lelijk, levendig, spannend, intens, harmonisch, of walgelijk. Denk vervolgens aan ethische eigenschappen: goed, oneerlijk, rechtvaardig, verderfelijk, of kwaadaardig. het zijn allemaal eigenschappen die verbonden zijn met respons-afhankelijke begrippen.

Om eens een orakel en (voetbal)filosoof van een geheel ander kaliber aan te halen:

Je gaat het pas zien als je het doorhebt

zei ene Johan Cruijff ooit Dus ook dat zien van ons heeft zo ogenschijnlijk wel iets meer om het lijf dan je op het eerste gezicht zou denken. Je zou haast met Cornelis Vreeswijk zeggen:

Het is maar precies hoe of je het ziet We komen d'r wel, maar we zijn er niet Kameraden!

En dan blijft ook nog altijd de vraag of je het überhaupt wel ziet, want over het verschijnsel kleurenblindheid, overigens vooral een mannenkwaal, hebben we het dan nog niet gehad. Maar daarover kun je hier het een en ander vinden. Het soort filosofische of contemplatieve overwegingen zoals van Bransen, Cruijff en Vreeswijk hierboven tillen het fenomeen en concept 'zien' uiteraard wel een stukje boven het strikt fysiologische proces uit. Maar is het nu niet juist het kenmerk van het menselijk leven en bewustzijn dat verschillende niveau’s en processen elkaar raken en beïnvloeden en in de directe ervaring kunnen versmelten en vervloeien? We zien het toch overal om ons heen. Neem nou eens iemand die ernstig ‘depri’ is; je kunt diens omgeving nog zo opfleuren maar toch lijken de mooie en heldere kleuren maar niet gezien te worden. Het is alsof de dip of de depressie de brillenglazen ernstig hebben doen beslaan en alsof de betreffende zwart-kijker alleen nog maar zwart-wit en dan vooral het zwart wil of kan zien. Zo zie je maar dat je om kleur te zien meer dan alleen je ogen nodig hebt en het licht blijkbaar niet altijd of alleen maar van buiten komt zoals bij een camera. Een vonkje en enige (zelf?)werkzaamheid van binnenuit lijken toch ook onontbeerlijk om een beetje chocola van onze min of meer fleurige werkelijkheid te kunnen maken.



Maar kijk nu dan toch, wat zie ik daar in de verte dan voor kleurige figuren; zouden dat die polder-Pieten zijn?

Jaap de 'dwarsdenker'

Jaap Kruithof, die van De zingever, was een Belgisch vrijzinnig filosoof en gold met Leo Apostel en Etienne Vermeersch als links icoon van de Gentse universteit en als gangmaker van de maatschapplijke doorbraak in de 60-er en 70-er jaren. En in het algemeen als een gekende ‘luis in de pels’ in menig intellectueel, politiek en maatschappelijk debat bij onze zuiderburen.
Daaraan ontleende deze gedreven en missionaire wereldverbeteraar dan ook de welverdiende geuzennaam en eretitel:

Dwarsdenker!

Weer de maand van ...

Het is weer zover; het is wederom de maand van de filosofie. Deze keer is het thema 'Mens en techniek', weer zo'n onderwerp waar we vast nooit over uitgepraat zullen raken. En in het licht van de huidige technologische en maatschappelijke ontwikkelingen ook een prangende kwestie. In VPRO's Boeken (ja, ook ik ben al ruim veertig jaar pro(-VPRO)) besteedde Wim Brands aandacht aan dit thema in verband met ethische vragen die nieuwe technologische ontwikkelingen nu eenmaal in hun kielzog mee plegen te brengen. Hij sprak in dat verband met Peter-Paul Verbeek over diens boek 'Op de vleugels van Icarus'. In deze uitzending sprak Brands ook met Wouter Kusters over de 'Filosofie van de waanzin'. Wat betreft het thema van de maand van de filosofie 2014, de relatie 'Mens en techniek', biedt zeker het online magazine AEON ook regelmatig bijzonder zinnige en relevante overviews en overpeinzingen zoals over de robotisering van onze samenleving of over de tucht en de dwang van de algoritmen alsook over de ethische implicaties van een en ander. Bijzonder aanbevolen dit digitale magazine.

Qualia, vleermuizen en kleur

Wat het verband tussen die zogeheten ‘qualia’ en kleur is zal de meeste onder ons, neem ik aan, wel duidelijk zijn.

Maar hoe zit het dan met het verband tussen de qualia en vleermuizen? Daarvoor moesten we eerst maar even bij Thomas Nagel te rade gaan. Nagel publiceerde in 1974 een fameus artikel onder de titel ‘What is it like to be a bat?’
Daarin stelt Nagel dat wij ons bij ontstentenis van het unieke perspectief en de ervaring (the point of view) van de vleermuis ons niet echt kunnen verplaatsen in de beleving van een vleermuis. Zo worden vleermuizen de wereld bijvoorbeeld in belangrijke mate gewaar door echolocatie, een zintuigelijke ervaring die ons vreemd is. De technische aspecten van echolocatie kunnen wij wellicht verstandelijk of wetenschappelijk doorgronden en we kunnen op grond daarvan zelfs complexe technologieën ontwikkelen aldus ook gebruik maken van echolocatie.
Maar daarmee kunnen we in de verste verte nog niet bevroeden hoe het voor de vleermuis is en voelt om zo’n organisch gegeven proces als vitaal onderdeel van je mentale constitutie en make-up te hebben. Een, zoals gezegd, organische gegevenheid die je enerzijds ondergaat en waar je anderzijds gebruik van maakt om je weg in het leven te vinden en het eigen leven vorm te geven.

Het of een leven zonder zo’n zintuigelijke basis is niet goed voorstelbaar. En daarmee zitten we dan midden in het vraagstuk van de qualia en hun constitutieve rol in ons bewustzijn.

Zo’n verhaaltje als dat van Thomas Nagel om je eens voor te stellen of in te denken hoe het is om ... of als …, wordt ook wel een gedachte-experiment genoemd en geldt zo’n beetje als een van de belangrijkste stukken werktuig in de ogenschijnlijk verder niet zo rijk gevulde gereedschapskist van de wijsgeer of de filosoof.

Nog zo’n bekend gedachte-experiment inzake de qualia is ‘What Mary didn’t know’ van Frank Jackson.
Jackson vraagt om ons eens voor te stellen dat Mary opgroeit, leeft en haar scholing ontvangt in een volledig achromatische wereld, waar alles uitsluitend in zwart-wit en alle grijstinten wordt waargenomen.
Zo leert ze alles wat er te weten valt over de fysische, chemische en neurofysiologische aspecten van de wereld, de mens en het samenspel tussen beiden. Ze weet ook alles over kleur, dat wil zeggen, ze heeft uitgebreide kennis het elektromagnetisch spectrum, van de geleiding, breking en reflectie van het licht, van onze fysiologie van het kleuren-zien middels de staafjes en de kegeltjes in het oog en de verdere verwerking daarvan in de hersenen. Kortom, je zou haar een wandelende encyclopedie kunnen noemen en ze weet er in ieder geval meer van dan jij en ik en nog wat lieden bij elkaar.
Ze kent natuurlijk ook de diverse namen van alle kleuren, weet binnen welke golflengtes en trillingswaarden ze vallen en weet ook dat kleurziende mensen de lucht en de zee doorgaans als blauw benoemen, de meeste bladeren als groen en bloed als rood.
De vraag is dan: weet Mary nu echt alles - of zoveel er menselijkerwijs gesproken te weten valt - over kleur of ontbreekt er nog een belangrijk en mogelijk essentieel onderdeel aan haar kennis?
Wanneer Mary bijvoorbeeld na enkele tientallen jaren intensieve studie in de materie van de menselijke zintuigelijke waarneming, waaronder het kleurenzien, opeens zelf voor het eerst kleur zou kunnen zien, zou ze dan reageren met: ja natuurlijk, dat begreep of vermoedde ik wel dat het er zo uit zou zien of zou ze toch versteld staan van wat die authentieke ervaring haar zou doen en nog voor nieuws zou leren?
Dat is namelijk de vraag die Jackson ons stelt: leert Mary hier toch nog iets nieuws? Zo, ja dan wist ze blijkbaar toch nog niet alles met al haar uitgebreide (en objectieve?) kennis over de fysieke aspecten van onze wereld. (The Knowledge Argument)
Ik zou toch denken dat Mary de gewaarwording zou hebben dat op het moment van de daadwerkelijke ervaring - om een bijbelse uitdrukking te bezigen - ‘haar, als het ware, de schellen van de ogen vielen’.

Het is me toch wat met die kwestie van de qualia.
Filosofen en wetenschappers breken er het hoofd over, schrijven er talloze artikelen over en voeren verwoede discussies over het belang en de status van die qualia.
Het gaat dan ook over ons menselijk bewustzijn, over de reikwijdte van de wetenschap, over reductionisme en de verhouding tussen geesteswetenschappen en natuurwetenschappen, over de status van wat wel 'spiritualiteit' genoemd wordt en zomeer en daarmee, zou ik zo denken, toch vooral ook over ons mens- en wereldbeeld.

Qualycke Queeste?

Nee, het is niet dat ik plots ten prooi ben gevallen aan de Q-koorts en ik ga ook niet voortaan dit blog in het Oudnederlands schrijven. Ik wou (of is die verbuiging inmiddels al wel Oudnederlands) het gewoon eens over de qualia hebben.

Inside the brain:

Die qualia hebben overigens niet zozeer betrekking op kwalijke kwesties of verschijnselen alswel op de kwalitatieve aspecten en vooral op de kleurrijkere kanten van ons bestaan.
De term qualia verwijst namelijk naar de kwalitatieve aspecten van onze waarneming ofwel naar het fenomeen dat onze geest of ons bewustzijn onze waarnemingen omtovert in en gewaar wordt als een waaier of een mozaïek van kleur, geur, smaak, klank en degelijke.

Inside the mind:

Nu hou ik wel van een beetje kleur, kan ik bij tijd en wijle wel van lekker eten en een drankje genieten, met een geurige espresso met pure chocola toe en zal ik niet zo gauw bezwaar maken tegen een passend muziekje daarbij. Dus kan ik doorgaans het wel vinden met die qualia en meen ik dat ze aan mij meestentijds wel besteed zijn. Ik zou althans niet weten wat ik zonder moest beginnen. Volgens Daniel Dennet zijn die qualia echter nogal illusoir van aard. Hersenschimmen waar ik dan wel gewicht aan toe kan willen kennen en mezelf blij mee kan maken maar dan maak ik mezelf toch eigenlijk maar blij met een dooie mus. Want die qualia berusten op in (de wetenschappelijke) werkelijkheid toch een cognitieve vergissing of ‘truc’ van onze hersenen, Aldus Dennet.

Die qualia kleuren niet alleen op elk moment al onze menselijke waarneming en ervaring op een hoogstpersoonlijke, en voor de wetenschap niet of nauwelijks te vatten, wijze; die zogeheten qualia zijn ook regelmatig onderdeel of inzet van filosofische discussies over bijvoorbeeld de aard van het menselijk bewustzijn en of dat bewustzijn zich vanuit een materialistisch, een idealistisch of een dualistisch mens- en wereldbeeld laat verklaren of begrijpen en spelen daar een cruciale rol in.

Zoals gezegd ben ik maar wat blij dat we in het echte leven van alledag met enige regelmaat last hebben van die dingen die het leven geur en kleur en zo meer verlenen.

Economie en identiteit

Over deze dure termen en de relatie daartussen ga ik nu even niets zeggen. Dat laat ik weer eens over aan anderen; in dit geval aan een filosofisch kwintet, dat daar wel de nodige wijze woorden over te zeggen heeft: Uitzending HUMAN van 7 juli

En wat wilde april dan?

De laatste dag van deze maand is wel weer uitzonderlijk overdadig oranje gekleurd met de troonswisseling, gedoe rond een zogeheten koningslied en ander ludiek volksvermaak. Zo staat deze maand er toch heel wat gekleurder op dan de vorige drie want toen ik daar op terugblikte zag ik nog een overwegend witte wereld. April was overigens ook wederom de maand van de filosofie. Ditmaal was het thema ‘schuld en boete’ en dan met name in relatie tot ons economisch systeem en het huidige falen daarvan. Een thema dat momenteel toch zeker actueel lijkt en volop interessante vragen zal oproepen. Op dit blog was daar overigens niet zo veel van te merken en ik heb deze keer ook helemaal verzuimd om het themanummer van Filosofie Magazine aan te schaffen. Wat april zoal wil weet ik natuurlijk niet maar ik wil in verband met genoemd thema tussen het oranjegedruis door nog wel even drie, naar mijn smaak, zeer lezenswaardige boekjes aanbevelen:

Niet alles is te koop; De morele grenzen van marktwerking

door Michael J. Sandel Uitgeverij Ten Have ISBN 978 90 259 0180 6

Borderline Times; Het einde van de normaliteit

door Dirk De Wachter Uitgeverij Lannoo Campus ISBN 978 90 209 9676 0

Schuldgevoel; Over de behoefte aan dingen die we niet nodig hebben

door Coen Simon Stichting Maand van de Filosofie ISBN 978 90 477 0556 7

En dan maar het nodige leesplezier toegewenst in de maand dat, naar men zegt, alle vogels een ei zouden leggen.

Filokwintet over Europa

Over Europa wordt de laatste tijd nogal eens wat onzin gekrakeeld. Meer dan mij lief is in ieder geval.
We kennen hier te lande een orakelend en snerend pol(l)iticus die met zijn anti-Europa geraaskal poogt de politieke agenda te sturen en er redelijk in slaagt zo ook de toon te zetten.

Veel politici en de media deinen en dobberen over het algemeen heerlijk mee met de aldus opgeroepen stemming. Ik denk dat de media haar taak in deze nogal eens verzaakt door zich vooral als de dienstbode voor die stemmingmakerij te betonen.
Gelukkig worden er niet altijd en overal maar uit zijn verband getrokken flarden desinformatie over het project Europa gedebiteerd. In het Filosofisch Kwintet van deze middag werd Europa in relatie tot de verzorgingsstaat tenminste weer eens op zinnige wijze besproken:

In mijn boekie is het in elk geval zo dat zo'n uurtje tv meer zinnige informatie en steekhoudende pro- en tegenargumenten oplevert dan zeven weken kranten lezen of actualiteitenprogramma's en andere talkshows bekijken.

Zieletaal (6)

Wie verstaan en wie spreken er nu nog de taal van de ziel?

Moeten we daarvoor bij de beoefenaars van de exacte wetenschappen aankloppen of eerder bij de hooggeleerde dames en heren van de mens- of geesteswetenschappen? Bij de filosofen wellicht? Als van oudsher bij de dominee, de pastoor, de rabbi, de imam of hun zielzorgende equivalenten uit het hindoeïsme of boeddhisme dan? Of kunnen we ons, zoals je steeds vaker hoort zeggen, hiervoor beter tot de kunsten en de muze wenden.



Laat de ziel of de taal van de ziel zich wel in woorden vatten of vangen?
Begreep of verstond iemand als Simone Weil wellicht iets meer van de taal van de ziel dan de meeste van ons?
Lukt het Alva Noë of Bert Keizer soms om er met een beroep op Wittgenstein iets zinnigs over te zeggen?
Anders Gerard Visser wellicht?
Of zullen we het woord in deze liever aan de dichters als bijvoorbeeld Toon Tellegen laten?
Want van Komrij zullen we schijnbaar over de ziel ook niet zoveel wijzer worden:

Eer plant men bomen op de weg,
Eer zal men kakken in zijn hoed,
Dan dat ik u mijn ziel blootleg
En zeg wat ik thans lijden moet.

De lichte muze van Vreeswijk roept ook alleen maar vragen op: wie heeft hem gezien en wie weet waar ie tenslotte naartoe gaat?

Afgaand op de teneur van het debat tussen Keizer en Swaab zou je zeggen dat de ziel haar heil in ieder geval niet hoeft te zoeken bij de exacte wetenschappers!

Maar wacht eens ... wordt ene Albert Einstein niet altijd door exacte wetenschappers als de kampioen, godfather, de held en het lichtende voorbeeld van hun metier geroemd?
Deze knappe kop zei behalve E = mc2 toch ook dingen als:

Twee dingen zijn oneindig, het universum, en menselijke domheid. Maar van het universum weet ik het nog niet helemaal zeker...

Tracht niet een mens van succes te zijn, maar probeer liever een mens van waarde te zijn.

Logica brengt je van A naar B. Verbeelding brengt je overal.

Ons eigen geluk hangt af van de glimlach van de anderen.

Soms betaal je het meest voor dingen die gratis zijn.

Het probleem vandaag de dag is niet de atoomenergie, maar het hart van de mens.

Ik weet niet welke wapens in de Derde Wereldoorlog zullen worden gebruikt, maar ik weet wel dat in de Vierde Wereldoorlog gevochten zal worden met stokken en stenen.

Er zijn slechts twee manieren om je leven te leven: doen alsof niets een wonder is, en doen alsof alles een wonder is. Ik geloof in de laatste manier.

God dobbelt niet.

Het mooiste dat we kunnen ervaren is het mysterie.

De werkelijke waarde van een mens kan worden gevonden in de mate waarin hij bevrijding van zijn eigenbelang heeft bereikt.

Een vooroordeel is moeilijker te splitsen dan een atoom.

Bidden verandert de wereld niet, maar bidden verandert de mens en de mens verandert de wereld.

Alles dat werkelijk groots en inspirerend is, is gecreëerd door een individu dat kon werken in vrijheid.

Alles moet zo simpel mogelijk gemaakt worden, maar niet simpeler.

De enige verstandige manier van opvoeden bestaat eruit een voorbeeld te zijn, desnoods een waarschuwend voorbeeld.

Als we wisten wat we deden, heette het geen onderzoek.



No, this trick won't work...How on earth are you ever going to explain in terms of chemistry and physics so important a biological phenomenon as first love?

The most beautiful thing we can experience is the mysterious. It is the source of all true art and all science. He to whom this emotion is a stranger, who can no longer pause to wonder and stand rapt in awe, is as good as dead: his eyes are closed.

A human being is a part of a whole, called by us universe, a part limited in time and space. He experiences himself, his thoughts and feelings as something separated from the rest... a kind of optical delusion of his consciousness. This delusion is a kind of prison for us, restricting us to our personal desires and to affection for a few persons nearest to us. Our task must be to free ourselves from this prison by widening our circle of compassion to embrace all living creatures and the whole of nature in its beauty.

The devil has put a penalty on all things we enjoy in life. Either we suffer in health or we suffer in soul or we get fat.

Nothing truly valuable arises from ambition or from a mere sense of duty; it stems rather from love and devotion toward men and toward objective things.

It is only to the individual that a soul is given.

All religions, arts and sciences are branches of the same tree. All these aspirations are directed toward ennobling man's life, lifting it from the sphere of mere physical existence and leading the individual towards freedom.

Not everything that counts can be counted, and not everything that can be counted counts.

Er spreekt, wat mij betreft, toch bepaald geen zielloze, gortdroge statistische, saai wetenschappelijke, puur zakelijke of onbezielde taal uit deze mooie uitspraken.

P.S. Vergat ik toch even deze Poolse dame aan te melden bij de poëten van de zieleroerselen.

Die Bedürfnisse der menschliche Seele (5)

Toen we vorig jaar zomaar eens een kerk in Wismar binnenwandelden troffen we daar een expositie met foto's van bekende fotografen en teksten van Simone Weil.
Simone Weil was een hoogstintelligente jonge vrouw en een franse filosofe die zich vanuit een agnostische achtergrond tot het christelijk geloof bekeerde zonder overigens enig kerkelijk gezag te erkennen.



De titel van die expositie is ontleend aan haar uitspraak:

Die ENTWURZELUNG ist bei weitem DIE GEFÄHRLICHSTE KRANKHEIT der menschlichen Gesellschaft

Wat vooral uit haar werk spreekt en overal door haar enorme betrokkenheid op politiek en samenleving heen klinkt, is toch steeds de aandacht voor de noden van de menselijke ziel.
En waren onze vaderlandse denkers deze maand niet net op zoek naar de ziel?
Wel, de tekst van Simone Weil begon met:

Die Bedürfnisse der menschliche Seele I



Die Seele hat bedürfnisse und bleiben diese unbefriedigt, so befindet sie sich in einem ähnlichen Zustand wie ein verhungerter und verstümmelter Leib.
Die Verwurzelung ist vielleicht das wichtigste und meistverkannte Bedürfnis der menschlichen Seele... Ein menschliches Wesen hat eine Wurzel durch seine wirkliche aktive und natürliche Teilhabe an einer Gemeinschaft, die gewisse Schätze der Vergangenheit und gewisse Ahnungen des Zukünftigen lebendig erhält... Jedes menschliche Wesen bedarf einer Vielzahl solcher Wurzeln.

1943

Als ik nu zulke mooie en wijze woorden lees, denk ik toch even bij mezelf: zou het nu niet erg lullig en een geweldige anticlimax zijn wanneer Neerlands intelligentsia, na een maandje brainstormen en tevergeefs zoeken, in april 2012 tot de conclusie zou komen dat die ziel heus niets meer is dan een hersenspinsel!

Tja ... waar blijft ie dan? (4)

Niet alleen de ziel van Cornelis blijkt zoek te kunnen raken. Er lijken opeens veel meer mensen op zoek naar de ziel. Bert Keizer doet daar een boekje over open in: Waar blijft de ziel?



Daarin roept hij nog even in herinnering dat ooit de hele wereld en alles daarin ons als bezield voorkwam. Om vervolgens te verhalen hoe Plato de ziel tot dergelijke hoogten deed stijgen dat hij voor vele stervelingen nauwelijks nog bereikbaar leek. Aan hoe het christendom die hoge vlucht in haar leer en de geloofsbeleving integreerde worden overigens weinig of geen woorden vuil gemaakt. (voor de plek en de lotgevallen van de ziel in de religie kan men op het blog van Huub Mous het een en ander vernemen)
Alle aandacht gaat dan uit naar de weergave van het lichaam-geest probleem volgens Descartes en in zijn spoor de verwetenschappelijking van ons wereldbeeld. Dat mondt dan uit in wat Keizer 'neurosofie' en 'de neurosofen' noemt en die bij monde van Dick Swaab de gewraakte stelling poneren: wij zijn ons brein.



Keizer vindt dat evenals velen, mijzelf incluis, maar een armetierig mens- en/of wereldbeeld waar de ziel wel helemaal uit verdwenen lijkt.
Om een al te reductionistische visie wat te weerspreken en enig zicht op het karakter van die wegkwijnende ziel te krijgen roept Keizer in zijn betoog de hulp van Ludwig Wittgenstein en Alva Noë in.



Wittgenstein om het hardnekkige misverstand te ontkrachten dat de wederwaardigheden van ons bewustzijn of de roerselen van onze ziel per definitie en in ultieme zin een particuliere aangelegenheid zouden zijn of om Wittgenstein te citeren:

Een 'innerlijk' proces heeft een uiterlijk criterium nodig.

en

Het menselijk lichaam is het beste beeld van de menselijke ziel.

Alva Noë is de auteur van Out of Our Heads: Why You Are Not Your Brain, and Other Lessons from the Biology of Consciousness (2009) waarin hij een nog wat wijdere context voor de ziel biedt dan het lichaam, zonder daarbij ten hemel te stijgen. Volgens Noë, die zich evenals Keizer tegen het neuroreductionisme keert en een specifieke belangstelling toont voor de neurologische aspecten en de dynamiek van onze waarneming is het zo dat:

Het waarnemend bewustzijn komt voort uit onze verknooptheid met de wereld.

Dat bewustzijn is niet een ding maar iets dat we doen en vereist zowel een brein, als een lichaam en (wat nogal eens vergeten of onderbelicht wordt) een wereld.

Keizer beschrijft een en ander redelijk boeiend en beeldend in dit boekwerkje uitgebracht door de Stichting Maand van de Filosofie. Hij is bepaald ook geen wereldvreemde salonfilosoof, wel tevens verpleeghuisarts waardoor hij met enig gezag zijn stellingen/gedachten kan illustreren aan de hand van ervaringen met dementie, aftakeling, ontluistering en dillema's rond coma-gevallen.



De strijders tegen het neuroreductionisme kunnen altijd wel op enige sympathie en bijval rekenen van gelovigen, romantici en nog wat welwillende verdwaalde zielen als mijzelf. Maar het heeft toch ook vaak iets van een wat Don Quichot-achtige onderneming want er komt nooit iemand terug met een ziel onder zijn arm als trofee of met een signalement of met een GPS-locatie van de ziel en zo wordt de vraag waar de ziel nu (ver)blijft telkenmale maar niet afdoende beantwoord.

Of om met de laatste zinnen van Bert Keizer te besluiten:

Zodra we ons terugtrekken uit de biologische problemen rond eten, paren, drinken, slapen, vechten en in het verlengde daarvan bruggenbouw, lijkt het wel alsof we met het verkeerde gereedschap aan de gang gaan. Iedereen weet dat he cartesiaanse dualisme een onmogelijk standpunt is, maar tot nog toe heeft niemand een ander standpunt weten te formuleren. Je hoopt op een sluier te stoten tussen geest en lichaam, maar keer op keer blijken we voor een muur te staan. Waarschijnlijk is de deur pal achter ons, maar is er een nieuw filosofisch talent voor nodig om ons om te draaien.
Misschien vindt u dat ik het probleem veel te laag plaats met een term als 'verkeerd gereedschap'. Ik zeg het zo omdat ik niet geloof dat we hier aan de rand staan van een of ander diep mysterie. Wat is er zo mysterieus aan het genot van een lekker ijsje op een hete dag?
Maar wij weten, na al die eeuwen van nadenken over onszelf, nog steeds niet goed te zeggen wie of wat wij zijn.

Zielespraak (1)

Sinds zo'n jaar of twee is ondergetekende ziel op de hoogte van het feit dat in ons taalgebied ooit de maand van de filosofie uitgeroepen werd. Sindsdien schaf ik mij in de maand april een exemplaar van Filosofiemagazine aan. De derde op rij dus alweer; na 'De vrijheid' en 'Het echte leven' mag 'De ziel' zich er nu in verheugen tot het thema van de maand van filosofie uitgeroepen te zijn.

En de nacht van de filosofie zal dan ook naar verwachting volgepraat worden met zielespraak. Deze arme ziel zal dat gesprokene daar en dan niet aanhoren maar zich hoogstwaarschijnlijk als gewoonlijk te ruste leggen voor het laatste woord daar gezegd is.

Ik zal het moeten doen met het aprilnummer van Filosofiemagazine en het Vervolg-katern van de Volkskrant getiteld: Lang leve de ziel.



De ziel, zo maak ik uit het een en ander op, schijnt nogal aan inflatie onderhevig, om niet te zeggen zo goed als zieltogend, te zijn. We hebben het er gewoon niet meer over en dat komt mede of vooral door de overdaad aan neuropraat.
Met name neurowetenschappers met als blijmoedige kop van jut (altijd prijs) de 'bestselling' onderzoeker Dick Swaab lijkt deze teloorgang te worden aangerekend. Swaab noemt zichzelf heel toepasselijk 'neurocalvinist'. Hij zegt namelijk altijd heel welwillend tegen iedereen: als iemand me iets van een ziel kan laten zien als neurofysiologisch fenomeen, graag; maar zolang dat niet het geval is, zie ik het als een hersenspinsel, een troostrijk of in andere zin functioneel hersenspinsel wellicht maar niettemin niet meer dan een prettige illusie.
Een deel van de goegemeente roept dan: ja, wij zijn dus ons brein; zie maar wat de professor erover zegt. Een ander deel van de goegemeente maakt enig tot ernstig bezwaar tegen de stelling van deze verder zo bescheiden, innemende en vriendelijke man.
Namens hen doet Bert Keizer (ja die) het woord en verdedigt de ziel en de stelling dat wij toch echt wel iets meer dan ons brein zijn. Hij vergelijkt de ziel met de stemming op het feestje.
Deze discussie vormt dan het uitgangspunt en de achtergrond bij de vraag naar de ziel.



Waar Swaab aan het woord is, komt ook altijd al snel het gewicht en het bereik van de zogeheten 'vrije wil' ter sprake. In de VKVervolg inleiding maakt Pieter Klok gewag van een merkwaardige, opvallende en al geruime tijd in de maak zijnde tegenstelling tussen (neuro-)wetenschappelijke en politiek-maatschappelijke ontwikkelingen inzake hoe we die 'vrije wil' en de 'eigen verantwoordelijkheid' bezien en waarderen. De wetenschap kent of dicht ons steeds minder 'vrije wil' toe terwijl de politiek druk doende is ons steeds meer 'eigen verantwoordelijkheid' toe te kennen en op te dringen.
Is wetenschap dan toch ook gewoon maar een mening waar de politiek zich derhalve niets aan gelegen hoeft laten liggen?

Dan lijkt de ziel nog een bijzondere betekenis te hebben en een specifieke rol in menige religieuze context te spelen. Hier krijgt de ziel het eeuwige leven toegedicht en wordt het construct/vehikel om het leven na de dood te verklaren en plausibel te maken.



In Filosofie Magazine mag Alain de Botton onder de titel 'Troost voor de ziel' een pleidooi houden voor religieuze zielzorg, ook of met name voor atheisten. De tekst van het artikel is een selectie uit zijn boek: Religie voor atheïsten, Een heidense gebruikersgids.
De Botton put hierbij vooral uit de christelijke traditie omdat zij als geen ander zich bekommert heeft over de ziel en altijd gericht is geweest op het koesteren van onze ziel, haar gerust te stellen, te troosten en de weg te wijzen.

Een dergelijke gedachte spreekt mij wel aan en daar kan ik wel sympathie voor opbrengen.

Het interessantste een meest doorwrochte artikel in FM over de ziel vond ik toch zondermeer het interview met de Leidse filosoof Gerard Visser. Volgens hem zijn wij toch wel iets meer dan ons brein. En hij zegt daar ondermeer:

De ziel is in het westerse denken ten onder gegaan aan de illusie van haar kenbaarheid

Wie iets zinnigs over de ziel wil vernemen kan ik dit interview beslist aanraden. Ik ga niet proberen het samen te vatten maar ben zo vrij hier de laatse vraag met antwoord weer te geven:

De geest zit volgens u niet in het brein?

Ik zou het willen omdraaien. Is het brein niet een intermediair van de geest, net zoals het feestje van de stemming?
Neem een neuropsycholoog die schrikreacties onderzoekt. Heeft hij vrees of angst te pakken als deze reacties op zijn beeldscherm ziet oplichten? Nee, het eerste en het laatste blijft de vrees of de angst zoals wij die daadwerkelijk voelen. Het bang of angstig zijn.
Het woord 'ziel' staat voor het hele ondoorgrondelijke veld van iemands herkomst en bestemming. Huist dat in ons, of huizen wij in dat veld? Zoals Carlos Drummond de Andrade dichtte: “O, mijn ziel, verlaten zuster, troost je mij bewoond te hebben,/ zo niet ik het was die jou bewoonde.”