P.S. Sofa-sofie

Nu we dan hebben mogen vernemen dat we allergisch zijn voor autoriteit, heimelijk lijden aan liefdesverdriet en o zo moeilijk met alles dat maar enigzins afwijkend is om kunnen gaan, luidt de vraag of daar nog iets aan te doen is ofwel: is er nog hoop op genezing?
Om ons over die vraag te kunnen buigen organiseert Filosofie Magazine een avond met de drie Belgische psychiaters onder de gelijknamige titel: Nederland op de sofa.

Op 26 november in Pakhuis de Zwijger te Amsterdam.
Kaarten alhier verkrijgbaar.

Hoe gek is …?

Op de voorpagina van de Volkskrant van dit paasweekend prijkte een foto van een wat gelig blaadje met daarop de tekst:

wie dit leest is gek*

Een kreet die bij mij, om een of andere reden, herinneringen aan de lagere schooltijd op pleegt te roepen. Daaronder lees ik dan weer

Iedereen is gek
* of op zijn minst een beetje

En daaronder een compacte samenvatting van het Volkskrant Magazine van deze week te vertellen heeft, te weten:
- de fobieën en neurosen van Witteman, Wagendorp, Bervoets, van Luyn en van Veen
- de depressies van Stefan Groothuis en Winston Churchill
- begaafde autisten
- pleidooi om het gekke normaal te verklaren

Het thema van het Volkskrant Magazine was dit keer namelijk de vraag: hoe gek is Nederland? en daarbij de onvermijdelijke vraag: hoe gek is gek dan?
Zoiets levert uiteraard de nodige psychobabbel op en mag derhalve op mijn aandacht rekenen. Zou ik dan toch ook een beetje gek zijn? Wordt het niet eens tijd om ook maar eens uit de kast te komen? Ik weet het nog niet maar het levert wel een alleraardigste en een nog lang niet zo’n gekke aflevering van genoemd magazine op. In het hoofdartikel staat de online-enquête: ‘Hoe gek is Nederland’ van hoogleraar Peter de Jonge centraal.
Deze enquête kun je overigens ook zelf invullen op hoegekisnl.nl waarbij je direct een uitslag krijgt en een vergelijking daarvan met de overige respondenten. Daarnaast krijg je over een maand of twee een op maat gesneden modelletje van je eigen klachten plus wat tips hoe ze te reduceren door je eigen kracht in te zetten.
Dus als je ook eens wilt weten hoe gek je wel niet bent of eindelijk eens iets aan je frustrerende zwakheden wilt doen, dan ligt hier weer een kans! Buiten de Jonge komen ook Jim van Os en Marcus Huibers aan het woord in dat hoofdartikeltje: Allemaal Gaga
De teneur ervan luidt dat wat psychologen en ander onderzoekers reeds vermoedden waarschijnlijk wel klopt, namelijk dat niemand helemaal normaal is en er bij iedereen toch op z’n minst wel een paar steekjes los zitten.

Opperde ene Freud ook al niet dat we door het onvermijdelijke onbehagen in de cultuur allemaal door neurotische beklemming en oprispingen bezocht zullen worden en de vraag dus niet is wie neurotisch is en wie niet maar hoe neurotisch we zijn, hoe dat zo gekomen is, hoezeer het ons dwarszit of destructief maakt en hoe we dat enigszins ten goede kunnen sturen? Tja, die Sigmund toch; bejubeld en verguisd, had altijd en overal wel iets over te zeggen en nu staat er opeens in de krant dat ie de spijker hier wel weer eens op de kop geslagen zou kunnen hebben. Wat zou dan ‘gek’ moeten of mogen heten en wanneer zou wie dan ook daar last van hebben en wanneer vinden we (wie?) dat daar toch iets aan gedaan zou moeten worden? Zo verhaalt Marcus Huibers verder in het artikel:

‘Ik behandelde ooit een patiënt voor depressie. Het was een aardige vent, hij had een goede baan en eigenlijk waren we bijna klaar met de therapie, toen hij me tijdens de veertiende sessie ineens vertelde al zijn hele leven lang stemmen te horen: zijn eigen stem als klein jongetje, maar ook een boel andere persoonlijkheden. Ik schrok, tijdens de therapie had ik daar niets van gemerkt en ik vroeg of hij daar ook behandeling voor wilde. Dat hoefde niet. Hij kende die mensen al zijn hele leven, hij zou ze missen als ze weg waren.’

Ook een rode lijn door de diverse stukjes heen is om tegenover de diverse klachten ook diverse krachten te belichten en te benadrukken. Dat sluit aan op het pleidooi om het gekke voor minder gek en vaak normaal of soms zelfs voor een wenselijke kracht te verklaren.
Dat laatste is natuurlijk bepaald niet een totaal nieuw geluid; de link tussen gekte en genialiteit. Het is een overal en altijd al gehoorde en gekoesterde notie die door onder andere Michael Fitzgerald op de wetenschappelijke agenda werd gezet. De vraag (kan het nog gekker?) kan dan zomaar luiden: Do you have to be nuts to be a genius? Het stukje ‘De grote gekken der aarde’ begint aldus:

Komt een man bij de dokter. ‘Ik word geplaagd door een black dog.’ De man vertelt over perioden van extreme neerslachtigheid waarin hij alleen maar kan liggen in een verduisterde kamer. De dokter heeft snel door dat de ‘black dog’ persoonlijk jargon is voor depressie en begint een prosac-recept uit te schrijven: ‘Slik dit, daar wordt de wereld rooskleuriger van.’ De man haalt zijn sigaar tussen zijn tanden vandaan en zwaait met zijn wandelstok: ‘Nee, dat moet ik niet hebben, dan krijg ik net zo’n rooskleurig beeld van Hitler als Neville Chamberlain.’

Meestal blader ik nogal rap door dat magazine heen maar deze week heb ik hem nagenoeg en gek genoeg bijna aan één stuk door uitgelezen. Zeer lezenswaardig, naar mijn smaak.
Over bijvoorbeeld mama van Veen die haar eigen angsten niet op haar dochter wil overbrengen en uit eigen ervaring met haar vader weet dat dat niet helemaal lukken zal.
Doodgewone verhalen en ervaringen van heel gewone mensen.
Hanna Bervoets vergelijkt ons gemoed en de capriolen van onze emoties met een kermisattractie. Een mooie metafoor!
Wie dat schrijft is vast niet echt ...? En bovendien de ene gek is de andere gek niet. Het is juist in onze normaliteit en aangepastheid dat we toch vooral op elkaar gaan lijken terwijl we ons in onze gekte en eigenwijsheid pas echt van elkaar plegen te onderscheiden. Over individualisering gesproken!

Europa praat neuro?

Voor ik de VPRO-gids van de afgelopen week wegleg bij het het oud-papier, blader ik hem nog eens door en lees dat 2014 het 'Europees jaar van het brein' is. Dat was mij toch zomaar even geheel ontgaan evenals dat de afgelopen week door de Hersenstichting tot Brain Awareness Week werd uitgeroepen. Dat is aldus Bouwe van Straten, auteur van het artikeltje 'Europese Jaar van het Brein', niet zo heel vreemd en het komt waarschijnlijk omdat onze grijze massa, als nieuws-item de afgelopen jaren toch al niet uit de media was weg te slaan. En daar kon hij wel eens gelijk in hebben.

Is het niet omdat hersenonderzoek de belofte in zich draagt om inzicht te verschaffen in wat ons tot mens maakt, dan wel omdat de behandeling van aandoeningen als autisme, depressie en schizofrenie aan de horizon lijkt te gloren.

Slordig van mij dat ik dat vorige week allemaal niet opgemerkt heb. Zo heb ik dus ook de radio-interviews gemist met een aantal ontvangers van de Vici-beurs, een beurs voor senioronderzoekers om een eigen onderzoeksprogramma op te zetten.

De waarheid is zelden zuiver en nooit eenvoudig

Zo opent het artikel met een citaat van Oscar Wilde, waar ik graag mee instem.

(Neuro-)Wetenschappers weten dat maar al te goed want ondanks al hun successen en schijnsuccessen moeten ze regelmating de horizon waarachter het grote inzicht en vele oplossingen zouden gloren verleggen en hun ideeën en verwachtingen bijstellen.

'In 2006 verwachtten we nog een enkel gen voor depressie te ontdekken. One gene, one disorder', aldus hoogleraar psychiatrische genetica Danielle Posthuma. 'Daar zijn we grondig van teruggekomen. We weten nu dat er bij aandoeningen als autisme, ADHD en depressie duizenden gene betrokken zijn. Bij schizofrenie gaat het waarschijnlijk om meer dan 8000 genen.'

Tja, zo gaat dat in de wetenschap en zeker in die van onze genen en ons brein.
Cognitief psycholoog Chris Olivers biedt ook enig zinnig tegenwicht aan een te eenzijdijge aandacht op al die stofjes en neuronen.

Een korte rondgang langs de Vici-winnaars leert dus dat er therapieën aan de horizon gloren voor de meest uiteenlopende hersenaandoeningen. Al die sucessen en beloften kunnen wel leiden tot het idee dat alles wat ons mensleijk maakt zich in ons brein afspeelt. Schuilt daar ook niet een gevaar in?
Chris Olivers denkt van wel: 'Ik was laatst bij een lezing waar ze lieten zien dat bepaalde hersengebieden bij kinderen groeiden als ze iets leerden. Een hersenwetenschapper zei toen: "Kijk, hiermee tonen we aan dat wat leraren doen ook echt werkt." Als ik leraar was zou ik me daardoor beledigd voelen. Alsof we niet al jaren aan de leerlingen zien dat het werkt, en zo'n hersenkwabje opeens het bewijs is. Je kunt natuurlijk het brein beschrijven op het niveau van stofjes en neuronen die elkaar beïnvloeden, maar er moet ook ruimte blijven om het te beschouwen op het niveau van concepten als aandacht, geheugen en bewustzijn'.

Die laatste opmerking lijkt me quintessentieel wanneer we in of over neuropraat spreken. Die stofjes en neuronen mogen de wetenschappers de nodige nieuwe inzichten verschaffen en allerlei beloften aan de horizon doen gloren; waar het om betekenisvol inzicht gaat en om de dingen die er voor ons mensen echt toe doen, hebben ze ons, vrees ik, niets of niet zoveel te zeggen en kunnen we echt niet zonder bijvoorbeeld aandacht, geheugen en bewustzijn.
Het stukje in de VPRO-gids besluit met met de opmerking van neurofysioloog Huub Mansvelder:

'Aan het begin van mijn carrière dacht ik nog aan te kunnen tonen hoe de subjectieve wereld van gedachten en ervaring voortkomt uit de fysieke activiteit van het brein. Maar zo langzamerhand vraag ik me af of dat überhaupt wel mogelijk is.'

Lijkt mij inderdaad niet of nauwelijks denkbaar!

Berggasse 19

In Wien bezochten wij uiteraard ook enkele musea om daar het originele werk van een aantal bekende figuren, wiens namen onlosmakelijk aan de stad verbonden zijn, te aanschouwen. Dat zijn dan namen als Klimt, Kokoschka en Schiele. Dergelijke musea van beeldende kunst bezoek je dan gewoonlijk met het oog op enkele te verwachten oogstrelende ervaringen. We brachten daarbij ook een bezoekje aan de Berggasse 19. Dat heet ook een museum te zijn maar dan toch één van een iets andere orde. Zo’n slordige eeuw geleden woonde daar ene Dr. Sigmund Freud. Dat woonhuis annex praktijk van toen is nu één van de twee Freudmusea. Het andere staat in Londen waar Freud zich na diens vlucht voor de nazi's vestigde. Mocht je erg nieuwsgierig zijn naar de inmiddels befaamde sofa van de(ze) psychiater moet je niet in de Berggasse zijn maar in het museum in Londen. Dat laatste museum was toch wel een beetje ver weg en we stonden nu eenmaal voor de deur van Berggasse 19 dus … Het verhaal en de erfenis van Sigmund Freud mag in z'n globaliteit wel genoegzaam bekend geacht worden of niet soms ….? En wie kent niet, mede uit persoonlijke ervaring, de zogeheten freudiaanse verspreking? Freud had, zo vernam ik daar, drie grote 'passies', of zo je wilt 'obsessies', te weten reizen, roken en verzamelen. Nou probeer dat maar eens in freudiaanse termen en op freudiaanse wijze te duiden. Freud was jedenfalls een sleutelfiguur en een belangrijke pionier in de vestiging van de psychologie als zelfstandige wetenschappelijke discipline en de stamvader van het fenomeen psychotherapie. Wat mij daar binnen op menig moment misschien nog het meest bevreemdde en frappeerde was hoezeer zijn levensgeschiedenis, zijn vriendschappen, zijn uitspraken, geschriften, notities, brieven, discussies en wat iet meer zij, kortom zijn hele leven (en daarmee van de ontwikkeling van zijn zoektocht naar wat de mens beweegt en hoe het geestelijk leven van diezelfde mens zich over diverse hobbels en door allerlei knopen kan ontvouwen), hoe dat alles zo tot op de letter en zo in detail gedocumenteerd blijkt te zijn. Tegenwoordig lijkt het soms wel een beetje mode en bon ton om ongelimiteerd en niet in het minst gehinderd door al te veel kennis van zaken uitsluitend kritiek op Freud en zijn theorieën te spuien. Freud-bashing heet dat dan wel. Hetzelfde gaat overigens op voor Marx. Nu zijn beide heren altijd controversiële figuren geweest in het denken over onszelf en de inrichting van onze samenleving en dat zullen ze altijd wel blijven. Er is zeker zinnige en gefundeerde kritiek en nuancering mogelijk en nodig op het gedachtegoed van Marx of Freud, maar het bij voorbaat en soms toch wel erg populaire en gratuite ridiculiseren en verguizen van alles wat ze ooit ter berde brachten, zegt, lijkt me, toch heel wat meer over de intelligentie en de intellectuele bagage van deze criticasters dan over hoe gek, dom of slecht deze twee grote rationeel ingestelde humanisten geweest zouden zijn. En naar het zich laat aanzien kun je dergelijke lieden en een dergelijke ongenuanceerde houding vreemdgenoeg ook in toenemende mate in de hoek van sociaal werk en sociale wetenschappen tegenkomen.

Terug naar normaal?

Deze dagen werd het nieuws in ons land vooral beheerst en zo goed als overspoeld door de opening van het hernieuwde oude Rijksmuseum. Het zag er in de media ook allemaal erg mooi uit. Een voor een ieder te volgen, niet al te overdadige (wat niet echt van de media-aandacht rondom dit gebeuren gezegd kan worden) en een van onze geschiedenis verhalende presentatie van een greep uit de collectie en dat in een entourage die weer meer oogt als oorspronkelijk door de architect bedoeld. Neerlands trots en visitekaartje. De rescensies waren wereldwijd nagenoeg onverdeeld lovend. Dezer dagen werd ons land even bezocht door Allen Frances, wiens woorden eerder op dit blog aangehaald werden. Hij was hier in verband met het verschijnen van zijn boek ‘Terug naar normaal’. Ook een pleidooi voor wat meer helderheid en wat meer oog voor de oorspronkelijke bedoeling van in dit geval een classificatie systeem van onze mentale (al dan niet of mate van) gezondheid en wat in deze normaal mag heten. Dat we het een diagnostisch systeem noemen wat het klip en klaar niet is, zegt al genoeg dat enige duidelijk hier toch minstens ten node gewenst is. In een interview met Tonie Mudde in de Volkskrant verwoordt Frances zijn missie enerzijds als een mea culpa, vanwege zijn leidende en voortvarende rol in de architectuur en de totstandkoming van DSM-4, en anderzijds als een j’accuse en waarschuwing naar de komende DSM-5, omdat dat meer van dezelfde onbedoelde en onwenselijke effecten zal hebben, naar het zich laat aanzien, als de vierde en vorige versie van dit Classifying Manual. De waarschuwing van Frances richt zich met name op de ontwrichtende en ziekmakende gevolgen van overdiagnostiek voor zowel individu als samenleving. En daarbij wijst Frances op de dubieuze rol, invloed en marketingstrategieën van ‘Big Pharma’ ofwel de farmaceutische industrie. Op, zeg maar, het verdienmodel van de farmaceuten die er steeds beter in lijken te slagen om de kassa te laten rinkelen. Op de vraag van Mudde wat Nederlandse behandelaars dan te doen staat wanneer over een maand de nieuwe DSM zal verschijnen, luidde de woorden van Frances:

‘Hun gezond verstand gebruiken: negeren dat boek.’

Wat al dan niet normaal mag heten zal altijd in zekere mate aan discussie onderhevig blijven. Frances levert met zijn waarschuwingen in ieder geval een zinnige bijdrage aan de actuele discussie. Voor wie zijn waarschuwing voor ‘valse epidemieën’ wellicht wat overtrokken in de oren klinkt, raad ik aan ook ‘Borderline Times’ eens rustig en aandachtig door te lezen. ‘Borderline Times’ is het boek van de Belgische psychiater Dirk de Wachter met de ondertitel ‘Het einde van de normaliteit’, dat onlangs in ons Nederlandse taalgebied toch een gevoelige snaar leek te raken. Daarin legt de Wachter de huidige maatschappij met alles en iedereen, dus ook wijzelf, erop en eraan, bij wijze van spreken op de sofa om ons eens langs de meetlat van de DSM te screenen op de diagnose BPS of ‘Borderline Personality Disorder’. Deze diagnose wordt gesteld wanneer iemand op 5 van de 9 kenmerken scoort. Het resultaat is ietwat onthutsend in de zin dat we als collectief maar ook veelal als individuen ruim voldoende op de 9 kenmerken blijken te scoren. Wie het verhaal en de argumenten van Dirk de Wachter inhoudelijk en zinnig weet te riposteren wordt bij deze uitgenodigd om dat dan ook eens te doen.

Doe eens normaal!

En als we het dan toch over ‘normaal’ hebben, komt al gauw een wat doldrieste politicus in beeld die onze altijd goedlachse doodnormale minister-president eens, als door de hond gebeten, toe beet: Doe eens normaal , man! Dat was een veelgehoorde kreet en inmiddels ook de titel van een boek van Malou van Hintum dat in de discussie rond normaliteit en DSM diagnoses ook bijzondere aanbeveling verdient. De boodschap luidt in bijna alle gevallen dat om een beetje normaal groot te groeien en vooruit te komen we soms ook een (wat) stapje(s) terug moeten kunnen doen. Het kan verkeren, zeggen we Brederoo dan maar weer eens na, nietwaar?