Actuele media over de mens, kennis en geloof

Over de mens:
In een Voetnoot van Arnon Grunberg over echte mannen, spierkracht en vechten las ik deze week:

Nu ben ik zoals vrijwel iedereen een combinatie van arrogantie en onzekerheid, ...

Dat lijkt me een bijzonder treffende en realistische observatie en typering aangaande de gangbare staat van ons menszijn ofwel de zogeheten 'condition humaine'.
Over het menselijk doen en laten:
In een wat oudere Volkskrant (van 15 mei), die hier nog rond de bank rondzwierf, zag ik boven aan voorpagina de volgende zin prijken:

Lijnen is juist een goede voorspeller voor gewichtstoename

Dus als je dik wilt worden, ga lekker lijnen!; en wanneer je er geen extra pondjes aan wilt moet je dat dus juist niet doen. Een paradox? Wel het leven zit er vol van en dan is daar vast iets interessants gaande waar we nog het een en ander over en van zullen moeten leren, nietwaar?
Doet me ook een beetje denken aan een favoriete kreet van ene John Seddon:

Manage costs and your costs will go up!

Over de menselijke geest en het geloof:
Iemand die ook z'n hele leven met paradoxen heeft gestoeid is ene L Ron Hubbard. Een man met een grote duim en een, op het leugenachtige af, rijke fantasie die als geslaagd pulp-fictie schrijver een record aantal boekjes uit zijn schrijfmachine wist te hameren in voornamelijk het genre pulp- en science-fiction. Hij vergaarde een kapitaal en verloor dat weer. Bleek tijdens WOII volslagen ongeschikt als gezagvoerder bij de Amerikaanse marine en werd dan ook tweemaal uit die functie ontheven. Ron had toch een geheel andere kijk op de geschiedenis en mocht zichzelf graag als oorlogsheld afschilderen.
Het vergaren en de vruchten plukken van kennis, status, macht en vooral pecunia verliep echter niet altijd even vlotjes en een fameuze openhartige uirspraak van Hubbard luidt:

If you want to earn little money, write a book. If you want to make a lot of money, create a religion

Zo gezegd, zo gedaan.
De koran, de bijbel, de torah, de geschriften uit het boeddhisme, het daoïsme en de veda's of de vedanta kunnen eindelijk allemaal het raam uit, want we gaan nu 'clear'.
De nieuwe allesomvattende bron heet Dianetics: The Modern Science of Mental Health, helemaal bedacht en geschreven door L Ron Hubbard in, naar eigen zeggen, drie weken tijd.
Een filosofisch nauwelijks of wankel onderbouwd (lijkt me in dat opzicht sterk overeen te komen met het gedachtegoed van Ayn Rand), quasi-psychologische pseudo-religie van het zuiverste water. En we noemen deze kersverse Scientology. 'Science' verwijst naar zeker weten en/of wetenschap en de 'logia' naar studie naar of kennis van; dat mag misschien een beetje dubbelop lijken maar het klinkt wel interessant en als je alle wijsheid in pacht hebt kun je dat toch maar nooit voldoende benadrukken.

Deze sekte en 'tussen-de-oren-maffia-organisatie' mocht zich deze week verheugen in de nadrukkelijke belangstelling van de onze publieke omroep.
Dinsdag zond de VPRO de onthullende documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief van Alex Gibney uit. 'Geloofsgevangenis' een sprekende ondertitel in dit verband. Voor wie het gemist heeft bijzonder aanbevolen; helaas nog maar tot en met 26 mei hier te zien.

Hubbard, door zijn volgelingen LRH genoemd, komt in de film bepaald niet als een genie uit de verf en huidige leider David Miscavige lijkt hier alle trekjes van een doorgewinterde psychopaat te vertonen.
Samen hebben ze toch maar een monsterlijk kerkgenootschap op poten gezet met een eigen heel bijzondere dynamiek waar het onderscheid tussen geloof, geld, goedgelovigheid, gehoorzaamheid, gekte en gezond verstand voor de leden echt niet meer zichtbaar is of nog onder ogen valt te zien en waar rücksichtslos met onwilligen of tegenstanders wordt afgerekend.

Woensdag was de beurt aan het VARA jongerenprogramma Rambam om een 'undercover'-kijkje te nemen in de keuken van de Nederlandse Scientologykerk. Daar werd de 'undercover'-journaliste door een 11-jarige jongen aan de tand gevoeld over haar mogelijke frustraties danwel trauma's.

Wie zich ook wel eens een beetje wil laten hersenspoelen door de spirituele jihadi's en andere leeghoofden van deze 'klare kerk' kan hier of hier terecht.
Wie de zaak wat onafhankelijker wil bezien zal zich meer thuisvoelen bij de twee genoemde reportages of bijvoorbeeld bij het inmiddels ruim 40 jaar oude verhaal van Paulette Cooper.
Nee, als ik nu echt een guru moest kiezen ging ik toch voor Sri Kumaré.

Over het menselijk bedrijf:
Even later op de woensdagavond zag ik een aflevering uit de wetenschapsserie (ja, alweer die science) De volmaakte mens van Bas Heijne.
De vraag was of danwel op welke afstand wij redelijkerwijs gesproken van de dood weg zouden kunnen blijven. Zouden we in de nabije of in de verre toekomst de dood beduidend kunnen uitsyellen of zelfs ..? Dat zijn nu toch zomaar even niet de meest simpele of minst speculatieve vragen die je je kunt stellen. Van de dominee, de pastoor of de sciëntoloog zou je wellicht ook wat optimistischer of positiever gestemde geluiden op zulke vragen verwachten dan van wetenschappers maar Aubrey de Grey ziet de toekomst in dat opzicht toch extreem positief tegemoet. (hoelang zal die baard van hem dan wel niet worden?)
Onsterfelijkheid lijkt me toch zowel onbereikbaar als onwenselijk en fris en gezond erg veel ouder dan 100 jaar worden lijkt me vooralsnog toch ook nog even toekomstmuziek. Naast weliswaar een groeiende groep betrekkelijk fitte ouderen zie ik zo om heen de ouderdom toch ook nog altijd met de nodige kwalen, gebreken en ongemakken gepaard gaan. Gelukkig had Heijne ook nog een goed gesprek met John Gray die met wat wijze woorden en een heldere kijk op de menselijke natuur een en ander in een, voor mij, wat realistischer perspectief wist te plaatsen.

Wie zijn dan toch die Yezidi’s?

Tot een week ofzo geleden had ik nog nooit van de Yezidi's gehoord.
Wie of wat zijn dat dan die Yezidi’s?
Volgens een bende doorgeslagen nitwits en fanaten zouden het duivelsaanbidders zijn.
Zie hier een documentaire uit 2009 zoals die op youtube te vinden is:
(er zijn er meer en recentere te vinden)

deel 1

deel 2


Zelf beleid ik geen godsdienst en hang ik geen religie of specifiek geloof aan maar toch koester ik een bijzondere sympathie voor een bepaald type geloofsbeleiding. Dat betreft dan doorgaans stromingen met nogal inclusieve, open en tolerante geloofsopvattingen en met vaak een sterk mystieke, gnostische of spirituele inslag. Van het soort dus dat door de heersende orthodoxie nogal eens als ketterij of (n)ietsisme wordt aangeduid.
Baha’i, Taoisme, Oomoto of bepaalde soefistische stromingen schieten me zo even te binnen.
Nu is de lijst van religies en spirituele tradities nogal lang en ik ken er echt nog geen tiende van van naam, laat staan van inhoud, boodschap of essentie.
Zo had ik dus tot voor een week ook nog nooit van het volk van de pauw en van het jezidisme gehoord maar inmiddels begrijp ik wel dat het nadrukkelijk tot die stromingen behoort waar ik een stevige sympathie voor pleeg te voelen.

Kinderen van de zon!
En zijn we dat per slot van rekening niet allemaal?

Onze mens- en wereldbeelden (3)

Mens- en/of wereldbeelden houden we er in enigerlei vorm dus allemaal wel op na. Ook als groep of collectief houden we er dergelijke beelden cq opvattingen op na. Je zou ook kunnen zeggen dat het twijfelen aan en het kritisch bevragen van een gevestigd of traditioneel verankerd mens- en wereldbeeld de brandstof en de motor vormt voor de wetenschap, en de voortgang daarin. Zonder een bepaalde kijk op de mens ofwel mensbeeld lijken menswetenschappen me ook niet goed voorstelbaar: waar zou het anders nog over moeten gaan?
De wetenschap op haar beurt informeert en beïnvloedt het mens- en wereldbeeld van ons moderne mensen tegenwoordig ook weer op vergelijkbare wijze als de tora, de bijbel, de koran of andere bronnen van religie of verhalen over onze oorsprong dat ooit deden of dat in bepaalde kringen en culturen nog doen.
De wetenschap kan en zal doorgaans in haar beschrijving en verklaring van de werkelijkheid nogal omvattende en vergaand gedetailleerde beelden opleveren met een vaak wat deterministisch kleurtje. Je zou ook kunnen spreken van wetenschappelijke of verwetenschappelijkte mens- en wereldbeelden.
Dergelijke vormen beeldvorming onderscheiden zich doorgaans van de traditionelere voorbeelden doordat zingevings- en ethische vragen nogal eens buiten beeld blijven of overruled worden.
Dat raakt dan ook rechtstreeks aan een belangrijk kenmerk van de meeste vigerende mens- en/of wereldbeelden. Te weten een bepaalde meerduidigheid die als een vaak verborgen gebrek gezien kan worden maar misschien evengoed als de kracht of aantrekkingskracht van zo’n beeld aangemerkt kan worden.
Elk mens- of wereldbeeld heeft namelijk de, al dan niet uitgesproken danwel onderkende pretentie, een beschrijving te geven van wat is of wat we aantreffen maar tegelijkertijd bevat het vaak een beeld van of een verwijzing naar een wenselijke of ideale toestand. Dit descriptieve en tegelijkertijd normatieve karakter is , dunkt mij, toch kenmerkend voor de meeste mensbeelden zoals die opgeld plegen te doen. In de filosofie staat dit fenomeen wel bekend als 'the is-ought-problem' of 'the naturalistic fallacy'.
Ik denk dat je er een hele kluif aan zult hebben om een beetje gangbaar mensbeeld te vinden dat niet expliciet danwel tussen de regels door of als onderstroom verwijst naar een of ander: zo is het goed!, zo hoort het! of zo zou het moeten zijn!

Een ander belangrijk kenmerk van de mens- en wereldbeelden zoals wij die er op na plegen te houden, zo lijkt me, is dat die verdichte voorstellingen zeker een zekere taaiheid vertonen maar toch bepaald niet statisch zijn. Ze lijken eerder een zekere fluïditeit te vertonen en in de loop der tijd in diverse richtingen aan verandering onderhevig te zijn, bijvoorbeeld naar gelang de situatie of op grond van ervaringen.
Daar gloort dan wellicht de hoop op sturing en maakbaarheid maar wanneer we dat op het oog hebben lijkt ook altijd enige voorzichtigheid geboden. Al te uitbundig en optimistisch geloof in maakbaarheid werd wel vaker beschaamd.

Wat ik geloof?

Vandaag is het Sies klimop; een religieuze feestdag in het Christelijk geloof. Geloof of religie komen op dit blog zo incidenteel weleens ter sprake. Maar wat geloof ik zelf dan? Dat vind ik een maar moeilijke vraag en ik weet het eigenlijk niet zo goed. Ik roep altijd maar:

Ik ben Rooms-katholiek gedoopt, gereformeerd opgevoed en sinds mijn 13de jaar weet ik het allemaal niet zo goed meer.

Ik ben dus zoals dat dan wel heet een agnost. Wel ben ik een fervent voorstander van de vrijheid van godsdienst. Je hebt ook atheïsten en met veel van die lieden deel ik vaak een aantal opvattingen. Maar ik vind nogal wat atheïsten heden ten dage in onze cultuur ook wat al te fanatiek en fundamentalistisch en daar ben ik niet zo van gecharmeerd van die ‘fundamentalisten’. Of het nu fundamentalistische christenen of moslims betreft, sciëntisten die menen dat ons enige heil van de wetenschap kan en moet komen of lieden die de ultieme waarheid en uiteindelijke richtlijnen voor het menselijk handelen in een of andere politieke of economische theorie, zoals bv. die van de vrije markt, menen te kunnen funderen. Niet mijn geestverwanten of mijn voorbeelden of mijn helden. Natuurlijk moet je soms weleens radicaal kunnen zijn en zeker in je denken, maar .. fundamentalistisch toch maar liever niet. Ik zou bijna zeggen: mijd dat soort lieden liever, maar dat zal waarschijnlijk niemand lukken. Maar als agnost, aartstwijfelaar en nieuwsgierig mens ben ik toch ook altijd wel nieuwsgierig gebleven naar wat verschillende religies zoal te zeggen en te bieden hebben. Misschien heb ik gewoon een wat te grote reli-kwab en ben ik wellicht behept met ‘de drang tot godsdienst’; om eens een aardige term uit de ondertitel van een leuk boekje van vader en zoon Henk en Pieter van Os te lenen. Maar om de (scheppings-en voorspellende)verhalen uit de divers religies nu naar de letter als weergaven van de ultieme werkelijkheid en waarheid op te vatten, nee dat gaat het toch ook niet worden voor mij. Ik moet het antwoord op de vraag in de aanhef van dit stukje vooralsnog schuldig blijven. Wel heb ik al geruime tijd een vrij consistente sympathie voor het boeddhisme, of wat ik daarvan meen te mogen begrijpen, opgevat. Een religie zonder god (of godsbeeld); dat heeft me altijd wel iets geleken. Zie hier een rescensie over: Henk & Pieter van Os, Vader & zoon krijgen de geest. Brieven over de drang tot godsdienst, Uitgeverij Balans, 176 p., € 16,95, isbn 9789460034046

We hebben ‘m …

… dat wil zeggen een nieuwe papa, paus of vertegenwoordiger van Petrus op aarde. Een week geleden kringelde er in Vaticaanstad witte rook uit de schoorsteen de Sixtijnse Kapel en klonk iets later het: habemus papam. Zo snel hadden de kenners en de commentatoren dat zelfs in hun gunstigste inschattingen niet verwacht. En ook de verkozen persoon in kwestie stond niet ergens boven in de lijstjes van de meeste deskundigen en kenners van het clericale wel en wee. Zoals nu welbekend werd het de Argentijn Bergoglio of in het vervolg paus Fransiscus. Een man die volgens de berichtgeving nooit zou lachen. Inmiddels zijn we week verder en het charme-offensief van deze nieuwe paus lijkt vooralsnog voorspoedig te verlopen. Hij schijnt met zijn afkeer van opsmuk en pretentie erg veel sympathie te oogsten bij de gewone mens en gelovige. Op het zuidelijk halfrond en vooral in Latijns-Amerika kon de keus voor deze figuur nog wat extra opgetogenheid en geestdrift oproepen. Nu kan het zomaar verkeren, zoals Brederoo al zei en deze goede man lijkt voor een zo goed als onmogelijke taak te staan als je ziet met welk wantrouwen en cynisme enerzijds en wensen en, nagenoeg, eisen zijn taak en functie vooral vanuit de westerse wereld bezien en beoordeeld worden. En dat heeft toch wel iets bijzonders, dunkt me, dat, om het even bij ons land te houden, Jan en alleman variërend van de afvallige of niet al te gelovige katholiek tot de overtuigde atheïst of de doorgewinterde calvinist wel een uitgesproken mening blijkt te hebben over welke kant het met die kerk uit zou moeten en ze ieder zo hun eigen lijstjes met specifieke kritiek, eisen en suggesties ten aanzien daarvan klaar hebben liggen. Enerzijds verbaast me dat en anderzijds kan ik me daar (zelf zo’n moderne heiden) ook wel weer iets voorstellen bij een dergelijk gevoel van ietwat bemoeizuchtige (toch?) betrokkenheid. Maar wat me, hoe dan ook, bij de verschillende beelden, commentaren en analyses in de afgelopen week toch steeds weer opviel was de vooral kritische houding, soms wat doorspekt met enig cynisme, vanuit ons deel van de wereld tegenover het juichende en hoopvolle enthousiasme vanuit andere delen van de wereld. hoe komt dat nou toch? Men kijkt elders in de wereld toch kennelijk heel anders tegen die dingen aan dan bij ons. Wij lijken ons, meestal als niet- of niet belijdende leden vooral te bekommeren over het gebrek aan gelijkberechtiging in een bij uitstek hierarchisch instituut als de Rooms-katholieke kerk. Voor zover ik van dit alles en van deze paus ook iets kan of mag vinden, sluit ik me deze keer maar eens aan bij de positivo's. Wij kijken, per slot van rekening, in ons werelddeel al telkens tegen zo’n hoop crisis en narigheid aan in politieke en economische zin dat een sprankje hoop geen kwaad zal kunnen. Ik bedoel, we zien daar toch een heel gewone en vriendelijke mens die eenvoud hoog in het vaandel heeft staan, heus wel lachen kan en die er, even los van zijn spirituele en/of clericale ideeën, toch ook nog een paar zinnige opvattingen over dit aardse bestaan op na lijkt te houden. Zoals bijvoorbeeld in zijn sociale leer waarin hij opkomt voor de armen en zich een fervent criticus betuigt van het kapitalisme en het neo-liberalisme. Wie weet kan hij op dat vlak nog een paar politici op het rechte pad brengen? Ik begrijp dat namens ons Mark Rutte de inauguratie van deze paus heeft mogen bijwonen. Nou dat is dan in ieder geval al één neo-liberale politicus die iets van deze paus op kan steken en in dat geval zouden wij er ook nog iets beter van kunnen worden! Want het neo-liberalisme is ook in ons land momenteel toch zo'n beetje de heersende religie. Hoop doet leven; zullen we maar zeggen.

Vikram Gandhi over geloof

Vikram Gandhi over religie en zo wat meer. Dat zo wat meer is dan zijn film ‘Kumaré, the true story of a false prophet’; hoe hij er toe kwam om deze film te maken, zijn ervaring daarmee en zijn verhaal daarover: Met voor de trouwe volgelingen nog een TEDtalkie toe of terug van Sri Kumaré: Hier nogmaals de valse profeet op Vimeo over zijn (nieuwe?) kleren.

Met dank aan Vikram Gandhi

Beste Vikram,

Bedankt voor de prachtige film/documentaire over Kumaré die ik gisteravond op de Nederlandse televisie mocht aanschouwen. (Holland Doc) Als een agnost die niet geheel onverschillig staat tegenover geloofskwesties en diverse spiritualia heb ik er enorm van genoten en ik overweeg zelfs om weer een soort geloof te gaan omarmen. Onze vaderlandse dichter Brederoo zei het reeds: 't kan verkeren! Als alle op- en laaielichters alsook alle mensen die wel eens uit naam van een leugentje om bestwil niet altijd de volledige waarheid vertellen toch net zo aardig en eerlijk en oprecht als zouden zijn als jij; … oh what a wonderful world it would be! Ik geloof dat je de ware aard en de kern van wat we spiritualiteit plegen te noemen weer een stukje helderder voor ons aller voetlicht gebracht hebt. Dank daarvoor!

Dick

Welke richting dan?

Tot zover dan een tot richtingwijzer omgedoopte en vertaalde GT Primer zoals die op het GTI blog te vinden is onder het (uit)rolmenu 'About GTI'. Er is overigens ook een recentere GT Primer van de hand van John McGee en Marge Brown, te vinden en te downloaden op het GTI blog. Dat is een k(l)eurig pdfje van 36 bladzijden dat ik in het Nederlands vertaald en onder de titel: Wat is Gentle Teaching?, terugvind als openingsartikel in de map die bij de basistraining uitgereikt werd.

Ik ben eerlijk gezegd bijzonder benieuwd naar de reactie van mensen op het doorlezen van één of beide van deze teksten. Geïnteresseerden in Gentle Teaching zou ik, als men niet al te zeer terugschrikt voor wat lichtelijk stichtelijke lectuur, zeker ook aanraden kennis te nemen van ‘Feeling at home is where the heart must be’ en ‘Mending broken hearts’ van McGee. Zoals ik al eerder eens te berde bracht kan ik me goed voorstellen dat het enerzijds wat zoet, zacht en zompig en anderzijds weer wat stichtelijk en belerend over zou kunnen komen terwijl er ook nog eens een niet geringe persoonlijke inzet gevraagd wordt in termen van je verantwoordelijk te voelen en te weten voor het welbevinden van vooral de zwakkere of onfortuinlijke ander. Maar wanneer we een beetje door dergelijke associaties en connotaties heen prikken gaat het toch in essentie steeds over iets zeer wezenlijks in het menselijk bedrijf, over iets wat ik elders onze existentiële bestaansgrond noemde.

Wat dat aangaat vertonen de teksten van McGee volgens mij wel enige verwantschap met andere fenomenen en teksten waarin dergelijke onderscheiden dimensies zich vaak als een soort dubbele bodem prominent lijken op te dringen. Ik moet dan zomaar even denken aan de soms wat frivole en lichtvoetige gedichtjes over vriendschap van bijvoobeeld Toon Tellegen of Toon Hermans, die volgens sommigen niet altijd ware poëzie mogen heten maar ondertussen heel veel mensen kunnen beroeren en tot troost kunnen zijn. En wat te denken van de kerstboodschap en hoe wij collectief dat feestje als homo economicus inmiddels vorm geven en er tegenaan kijken? We kunnen deze maand vast de discussies weer tegemoet zien over de uit de hand gelopen commercialisering van dat feest dat toch moest getuigen van een blijde boodschap en of de moderne mens daar nog wel een boodschap aan heeft en of de verwording van dat feestje niet illustreert hoe armetierig ons geestelijk leven er voor staat en zo meer.

Ach ja, de vraag is maar: waar wil je naar kijken?

In ieder geval meen ik in de woorden van McGee, hoewel hij zijn woorden niet op rijm zet, een zelfde soort boodschap te horen als in de gedichtjes van Toon en Toon. En hoewel het geen literair hoogstandje kan heten, meem ik in de woorden van McGee toch een zelfde soort verontwaardiging over domme en blinde onrechtvaardigheid te horen als in de verhalen van Dickens. En zonder het proza van McGee ook maar met de bijbel of religieuze geschriften van andere signatuur te willen vergelijken, kan ik me toch niet aan de indruk onttrekken dat de essentie en de ondertoon van zijn verhaal eenzelfde is als je ook in bijna elke religie terug kunt vinden.

En het heeft toch eigenlijk ook wel iets van een kerstboodschap, vind je ook niet?

Komt dat dan even mooi uit deze maand! Heb ik tenminste een beetje het gevoel aan de decemberplicht te hebben voldaan om in deze donkere dagen ook iets van een stichtelijk woord op dit blog te laten klinken.

Zielespraak (1)

Sinds zo'n jaar of twee is ondergetekende ziel op de hoogte van het feit dat in ons taalgebied ooit de maand van de filosofie uitgeroepen werd. Sindsdien schaf ik mij in de maand april een exemplaar van Filosofiemagazine aan. De derde op rij dus alweer; na 'De vrijheid' en 'Het echte leven' mag 'De ziel' zich er nu in verheugen tot het thema van de maand van filosofie uitgeroepen te zijn.

En de nacht van de filosofie zal dan ook naar verwachting volgepraat worden met zielespraak. Deze arme ziel zal dat gesprokene daar en dan niet aanhoren maar zich hoogstwaarschijnlijk als gewoonlijk te ruste leggen voor het laatste woord daar gezegd is.

Ik zal het moeten doen met het aprilnummer van Filosofiemagazine en het Vervolg-katern van de Volkskrant getiteld: Lang leve de ziel.



De ziel, zo maak ik uit het een en ander op, schijnt nogal aan inflatie onderhevig, om niet te zeggen zo goed als zieltogend, te zijn. We hebben het er gewoon niet meer over en dat komt mede of vooral door de overdaad aan neuropraat.
Met name neurowetenschappers met als blijmoedige kop van jut (altijd prijs) de 'bestselling' onderzoeker Dick Swaab lijkt deze teloorgang te worden aangerekend. Swaab noemt zichzelf heel toepasselijk 'neurocalvinist'. Hij zegt namelijk altijd heel welwillend tegen iedereen: als iemand me iets van een ziel kan laten zien als neurofysiologisch fenomeen, graag; maar zolang dat niet het geval is, zie ik het als een hersenspinsel, een troostrijk of in andere zin functioneel hersenspinsel wellicht maar niettemin niet meer dan een prettige illusie.
Een deel van de goegemeente roept dan: ja, wij zijn dus ons brein; zie maar wat de professor erover zegt. Een ander deel van de goegemeente maakt enig tot ernstig bezwaar tegen de stelling van deze verder zo bescheiden, innemende en vriendelijke man.
Namens hen doet Bert Keizer (ja die) het woord en verdedigt de ziel en de stelling dat wij toch echt wel iets meer dan ons brein zijn. Hij vergelijkt de ziel met de stemming op het feestje.
Deze discussie vormt dan het uitgangspunt en de achtergrond bij de vraag naar de ziel.



Waar Swaab aan het woord is, komt ook altijd al snel het gewicht en het bereik van de zogeheten 'vrije wil' ter sprake. In de VKVervolg inleiding maakt Pieter Klok gewag van een merkwaardige, opvallende en al geruime tijd in de maak zijnde tegenstelling tussen (neuro-)wetenschappelijke en politiek-maatschappelijke ontwikkelingen inzake hoe we die 'vrije wil' en de 'eigen verantwoordelijkheid' bezien en waarderen. De wetenschap kent of dicht ons steeds minder 'vrije wil' toe terwijl de politiek druk doende is ons steeds meer 'eigen verantwoordelijkheid' toe te kennen en op te dringen.
Is wetenschap dan toch ook gewoon maar een mening waar de politiek zich derhalve niets aan gelegen hoeft laten liggen?

Dan lijkt de ziel nog een bijzondere betekenis te hebben en een specifieke rol in menige religieuze context te spelen. Hier krijgt de ziel het eeuwige leven toegedicht en wordt het construct/vehikel om het leven na de dood te verklaren en plausibel te maken.



In Filosofie Magazine mag Alain de Botton onder de titel 'Troost voor de ziel' een pleidooi houden voor religieuze zielzorg, ook of met name voor atheisten. De tekst van het artikel is een selectie uit zijn boek: Religie voor atheïsten, Een heidense gebruikersgids.
De Botton put hierbij vooral uit de christelijke traditie omdat zij als geen ander zich bekommert heeft over de ziel en altijd gericht is geweest op het koesteren van onze ziel, haar gerust te stellen, te troosten en de weg te wijzen.

Een dergelijke gedachte spreekt mij wel aan en daar kan ik wel sympathie voor opbrengen.

Het interessantste een meest doorwrochte artikel in FM over de ziel vond ik toch zondermeer het interview met de Leidse filosoof Gerard Visser. Volgens hem zijn wij toch wel iets meer dan ons brein. En hij zegt daar ondermeer:

De ziel is in het westerse denken ten onder gegaan aan de illusie van haar kenbaarheid

Wie iets zinnigs over de ziel wil vernemen kan ik dit interview beslist aanraden. Ik ga niet proberen het samen te vatten maar ben zo vrij hier de laatse vraag met antwoord weer te geven:

De geest zit volgens u niet in het brein?

Ik zou het willen omdraaien. Is het brein niet een intermediair van de geest, net zoals het feestje van de stemming?
Neem een neuropsycholoog die schrikreacties onderzoekt. Heeft hij vrees of angst te pakken als deze reacties op zijn beeldscherm ziet oplichten? Nee, het eerste en het laatste blijft de vrees of de angst zoals wij die daadwerkelijk voelen. Het bang of angstig zijn.
Het woord 'ziel' staat voor het hele ondoorgrondelijke veld van iemands herkomst en bestemming. Huist dat in ons, of huizen wij in dat veld? Zoals Carlos Drummond de Andrade dichtte: “O, mijn ziel, verlaten zuster, troost je mij bewoond te hebben,/ zo niet ik het was die jou bewoonde.”

Rituele dans om moreel gelijk

Het politieke bedrijf lijkt toch wel erg vaak op rituele en vooral opportunistische koehandel en gesjacher in de rituele dans om de macht en om de kiezer te behagen.

Als onze moderne bio-industrie de voorschriften uit de Koran en Torah aangaande het ritueel slachten naar de letter maar bovenal naar de geest toch eens net zo ter harte zou nemen en tot gangbare praktijk zou maken als nu winstbejag en technologische efficiency- en hygiënemaatregelen, dan zou er volgens mij vele malen meer dieren onnodig leed bespaard worden dan door het onverdoofd ritueel slachten te verbieden.



In Oostenrijk lijkt stelt men in deze en in grondwettelijke zin vrijheid van religie boven dierenwelzijn en wordt als compromis de verdoving onmiddelijk na de rituele slachting toegediend.

Vertegenwoordigers van de betreffende godsdiensten wijzen erop dat die religieuze voorschriften hen er expliciet toe aanzetten het dier goed te verzorgen en met respect te behandelen en er op alle mogelijke manieren zorg voor te dragen dat het dier geen stress ondervindt. De eigenlijke slachting moet zo deskundig en effectief mogelijk, zeg maar mindful gebeuren met een minimum aan belasting voor het dier.
Een dergelijke praktijk komt mij nu zomaar ook voor als in hoge mate bevordelijk voor de menselijke moraliteit, het besef aardse wezens te zijn die iets doen in en met deze wereld en het ten volle verantwoording nemen voor ons eigen handelen.



Een meer voorkomende en steeds gangbaar wordende houding is om met een beroep op ons zo vaak de hemel in geprezen democratisch bestel de publieke morele opinie van de dag even in wetjes en regels te gieten om dan handenwrijvend te roepen: 'ziezo dat is ook weer geregeld en daarbij te denken wat zijn wij toch goed, hè!', en vervolgens weg te kijken van de resterende en aldus opgeroepen narigheid of die te wijten aan bv. economische wetmatigheden die wij nu eenmaal niet de hand in zouden hebben.
Die houding lijkt mij wat algemener en soms wel lastig te vermijden omdat ons bij voortduring gevraagd lijkt te worden om morele oordelen te vellen over zaken waar we bij gebrek aan ervaring gewoon het fijne niet van weten. We moeten toch overal een mening over hebben, nietwaar?
Die houding lijkt mij ook niet zo zeer onze morele gevoeligheid te slijpen of onze morele antennes te fine-tunen alswel vooral het over morele kwesties redeneren, en niet zelden het direct klaar staan met een mening of oordeel, te bevorderen.



P.S. Ik heb absoluut niets tegen kritische geluiden en een zinnige discussie over ritueel slachten en dierenwelzijn. Integendeel, ik heb echter weleens wat moeite met de vaak gratuite en zelfgenoegzame eenzijdigheid die in dergelijke discussies zo gemakkelijk en zo vaak de boventoon lijkt te voeren.

Zie bv. ook Sytze Faber hierover.

Aswoensdag

Carnaval is weer voorbij en de, zeg maar, katholieke ramadan kan beginnen.
Tijd voor wat soberheid en bezinning.
Dan moet het vandaag dus aswoensdag zijn!

Geloof of ongeloof?

In zoverre we van geloof kunnen spreken is dat bij gratie van het ongeloof of de (mogelijkheid tot) twijfel. Het een kan niet goed zonder het ander.
Aangezien er maar bitter weinig echt zeker lijkt in dit leven, zullen we er (bij gebrek aan overtuigend of doorslaggevend bewijs) dus meestal gewoon maar aan moeten geloven. Begrippen als geloof en vertrouwen gaan dan al gauw wat op pseudo-zekerheden lijken. We moeten om een beetje goed te kunnen leven en geestelijk gezond en overeind te blijven heel veel dingen blijkbaar maar beter als gegeven en voorlopige zekerheden accepteren. Misschien zou geloof dan beter vaak hoop kunnen heten want het geloof zou toch vrij zinloos en betekenisloos zijn als het niet met hoop verbonden zou zijn of daartoe zou leiden.
(doe er nog wat liefde bij en je kunt een show beginnen)

De volgende citaten kunnen het begrip 'geloof' misschien wat diepgang en af en toe een knipoog geven.

Analoog aan en naadloos aansluitend op de stelling dat we er allemaal theorietjes over de werkelijkheid op na houden geloven we dus ook van alles en nog wat. Al was het maar dat:

(Een Newfie, niet te verwarren met die hond, is overigens iemand die geboren en getogen is (zeg maar een aboriginal van) in Newfoundland, Canada)

Wat is dan het tegengestelde van geloof?; ongeloof, zou je zo denken, maar is wel altijd zo?
Want als je de zendingsdrang van sommige atheïsten eens goed op de keper beschouwt, kun je toch bijna eerder van een geloof (dan van ongeloof) spreken.


Zo was ik ooit lid van het Humanistisch Verbond en heb dat lidmaatschap eens opgezegd omdat ik vond dat men op enig moment nagenoeg uitsluitend bezig leek zich af te zetten tegen 'het geloof'.

Is de andere kant van geloof dan soms bijgeloof? Maar wat noem je bijgeloof? De paus en Richard Dawkins, om zomaar eens twee mensen te noemen, konden daar weleens heel verschillende antwoorden op geven.
Rekenen wij animisme of voodoo tot bijgeloof of zien we het als religie? En wat te denken over uitingen van volksdevotie die misschien wat dichter bij huis komen?


Beluister wat die laatste vraag betreft eens deze ongelooflijk prachtige songtekst 'Guadalupe' van Tom Russel over de kracht van volksdevotie tegenover de armetierigheid van een wat al te eenzijdig rationalisme (of calvinisme?).


Ja, wat valt er dan nog voor zinnigs over geloof, ongeloof of bijgeloof te zeggen? Ik weet het allemaal niet meer; ik geloof het voorlopig allemaal wel weer even en onthoud me voor het moment maar van verder commentaar!