Coming to a brave and startling truth?

A poem by Maya Angelou.
Angelou composed the poem for the 50th anniversary of the United Nations in 1995.


A BRAVE AND STARTLING TRUTH

We, this people, on a small and lonely planet
Traveling through casual space
Past aloof stars, across the way of indifferent suns
To a destination where all signs tell us
It is possible and imperative that we learn
A brave and startling truth

And when we come to it
To the day of peacemaking
When we release our fingers
From fists of hostility
And allow the pure air to cool our palms

When we come to it
When the curtain falls on the minstrel show of hate
And faces sooted with scorn are scrubbed clean
When battlefields and coliseum
No longer rake our unique and particular sons and daughters
Up with the bruised and bloody grass
To lie in identical plots in foreign soil

When the rapacious storming of the churches
The screaming racket in the temples have ceased
When the pennants are waving gaily
When the banners of the world tremble
Stoutly in the good, clean breeze

When we come to it
When we let the rifles fall from our shoulders
And children dress their dolls in flags of truce
When land mines of death have been removed
And the aged can walk into evenings of peace
When religious ritual is not perfumed
By the incense of burning flesh
And childhood dreams are not kicked awake
By nightmares of abuse

When we come to it
Then we will confess that not the Pyramids
With their stones set in mysterious perfection
Nor the Gardens of Babylon
Hanging as eternal beauty
In our collective memory
Not the Grand Canyon
Kindled into delicious color
By Western sunsets

Nor the Danube, flowing its blue soul into Europe
Not the sacred peak of Mount Fuji
Stretching to the Rising Sun
Neither Father Amazon nor Mother Mississippi who, without favor,
Nurture all creatures in the depths and on the shores
These are not the only wonders of the world

When we come to it
We, this people, on this minuscule and kithless globe
Who reach daily for the bomb, the blade and the dagger
Yet who petition in the dark for tokens of peace
We, this people on this mote of matter
In whose mouths abide cankerous words
Which challenge our very existence
Yet out of those same mouths
Come songs of such exquisite sweetness
That the heart falters in its labor
And the body is quieted into awe

We, this people, on this small and drifting planet
Whose hands can strike with such abandon
That in a twinkling, life is sapped from the living
Yet those same hands can touch with such healing, irresistible tenderness
That the haughty neck is happy to bow
And the proud back is glad to bend
Out of such chaos, of such contradiction
We learn that we are neither devils nor divines

When we come to it
We, this people, on this wayward, floating body
Created on this earth, of this earth
Have the power to fashion for this earth
A climate where every man and every woman
Can live freely without sanctimonious piety
Without crippling fear

When we come to it
We must confess that we are the possible
We are the miraculous, the true wonder of this world
That is when, and only when
We come to it.

Daar komt een dominee voorbij ...

... dus laten we maar even wat stilte betrachten. Misschien heeft ze zelf wel iets vertellen.

De dominee is de reverend Deborah Johnson die hier, geheel in de geest van Martin Luther King, een tamelijk concreet en 'down-to-earth' verhaal afsteekt over het doorgaans nogal vage en zweverige begrip 'non-dualiteit' of 'oneness':


Dit ging dus niet over worst, maar wel over mensbeelden en eenheid.

Banaliteit op twee benen

Op de lagere school was ik uitermate geboeid door het vak Geschiedenis en speciaal door de Tweede Wereldoorlog of althans een aantal aspecten daarvan. Die interesse ging zover dat ik als tien- en elfjarig jochie dagelijks de krant afspeurde naar verslaggeving van en commentaren op het destijds gevoerde proces tegen Adolf Eichman om dat van A tot Z en in detail tot mij te nemen. Ik gold, in mijn omgeving, dan ook een beetje als een expert in het onderwerp en bedacht pas heel veel later dat dat weleens een vrij ongebruikelijke en/of merkwaardige belangstelling voor een jochie van die leeftijd zou kunnen zijn.

Wanneer we de motieven van Eichman proberen te doorgronden en te duiden komen we al snel uit op het commentaar en de filosofie van Hannah Arendt en het bekende experiment van Stanley Milgram. Dat levert dan gewoonlijk een wat onthutsend mens- en wereldbeeld op waarin beschaving en medemenselijkheid een wel heel dun laagje vernis lijkt te zijn dat zich door een wat autoritaire houding en een beroep op gehoorzaamheid en blindelingse volgzaamheid zonder al te veel moeite weg laat poetsen.

Rutger Bregman wil hier in dit stuk in de Correspondent toch wel enige stevige kanttekeningen bij plaatsen om te betogen dat we op twee benen staan en/of lopen en het heus niet alleen met dat ene been hoeven te doen dat in dit verband altijd maar weer 'in the picture' komt.

Daar zou Godfried Bomans wellicht genoegen mee genomen hebben; voor Rutger (en trouwens ook voor mij) is één zo'n been toch echt niet voldoende.  

Aandacht voor het hechtingsproces en ...

Een favoriet en telkens terugkerend thema op het blog van Henk50 is dat van 'hechting' bij onze (dier)soort 'de mens'. Zelf heb ik me, op dit blog, ook nog eens aan een paar stukjes over dit boeiende onderwerp gewaagd.
Dat dit onderwerp ook werkelijk boeit bleek me eens temeer uit de belangstelling en de reacties van mijn collega's toen diezelfde Henk50 op het werk twee cursusmiddagen over 'hechting en gehechtheid' gaf.

Deze week brachten Marilse & Ewoud het thema 'hechting', onder de noemer ouder-kindrelatie, onder de aandacht in De Correspondent.

In een reactie op dat artikel werd ik attent gemaakt op het boek en de bijzonder doorwrochte en interessante inzichten van de, mij tot dan onbekende, antropologe Jean Liedloff. Met haar verfrissende en behartenswaardige kijk op de vroegkinderlijke ontwikkeling en daarbij tevens massieve kritiek op onze (beschaafde?) Westerse cultuur te zien en te horen op Vimeo:

Jean Leidloff - The Continuum Concept from Touch the Future on Vimeo.

Actuele media over de mens, kennis en geloof

Over de mens:
In een Voetnoot van Arnon Grunberg over echte mannen, spierkracht en vechten las ik deze week:

Nu ben ik zoals vrijwel iedereen een combinatie van arrogantie en onzekerheid, ...

Dat lijkt me een bijzonder treffende en realistische observatie en typering aangaande de gangbare staat van ons menszijn ofwel de zogeheten 'condition humaine'.
Over het menselijk doen en laten:
In een wat oudere Volkskrant (van 15 mei), die hier nog rond de bank rondzwierf, zag ik boven aan voorpagina de volgende zin prijken:

Lijnen is juist een goede voorspeller voor gewichtstoename

Dus als je dik wilt worden, ga lekker lijnen!; en wanneer je er geen extra pondjes aan wilt moet je dat dus juist niet doen. Een paradox? Wel het leven zit er vol van en dan is daar vast iets interessants gaande waar we nog het een en ander over en van zullen moeten leren, nietwaar?
Doet me ook een beetje denken aan een favoriete kreet van ene John Seddon:

Manage costs and your costs will go up!

Over de menselijke geest en het geloof:
Iemand die ook z'n hele leven met paradoxen heeft gestoeid is ene L Ron Hubbard. Een man met een grote duim en een, op het leugenachtige af, rijke fantasie die als geslaagd pulp-fictie schrijver een record aantal boekjes uit zijn schrijfmachine wist te hameren in voornamelijk het genre pulp- en science-fiction. Hij vergaarde een kapitaal en verloor dat weer. Bleek tijdens WOII volslagen ongeschikt als gezagvoerder bij de Amerikaanse marine en werd dan ook tweemaal uit die functie ontheven. Ron had toch een geheel andere kijk op de geschiedenis en mocht zichzelf graag als oorlogsheld afschilderen.
Het vergaren en de vruchten plukken van kennis, status, macht en vooral pecunia verliep echter niet altijd even vlotjes en een fameuze openhartige uirspraak van Hubbard luidt:

If you want to earn little money, write a book. If you want to make a lot of money, create a religion

Zo gezegd, zo gedaan.
De koran, de bijbel, de torah, de geschriften uit het boeddhisme, het daoïsme en de veda's of de vedanta kunnen eindelijk allemaal het raam uit, want we gaan nu 'clear'.
De nieuwe allesomvattende bron heet Dianetics: The Modern Science of Mental Health, helemaal bedacht en geschreven door L Ron Hubbard in, naar eigen zeggen, drie weken tijd.
Een filosofisch nauwelijks of wankel onderbouwd (lijkt me in dat opzicht sterk overeen te komen met het gedachtegoed van Ayn Rand), quasi-psychologische pseudo-religie van het zuiverste water. En we noemen deze kersverse Scientology. 'Science' verwijst naar zeker weten en/of wetenschap en de 'logia' naar studie naar of kennis van; dat mag misschien een beetje dubbelop lijken maar het klinkt wel interessant en als je alle wijsheid in pacht hebt kun je dat toch maar nooit voldoende benadrukken.

Deze sekte en 'tussen-de-oren-maffia-organisatie' mocht zich deze week verheugen in de nadrukkelijke belangstelling van de onze publieke omroep.
Dinsdag zond de VPRO de onthullende documentaire Going Clear: Scientology and the Prison of Belief van Alex Gibney uit. 'Geloofsgevangenis' een sprekende ondertitel in dit verband. Voor wie het gemist heeft bijzonder aanbevolen; helaas nog maar tot en met 26 mei hier te zien.

Hubbard, door zijn volgelingen LRH genoemd, komt in de film bepaald niet als een genie uit de verf en huidige leider David Miscavige lijkt hier alle trekjes van een doorgewinterde psychopaat te vertonen.
Samen hebben ze toch maar een monsterlijk kerkgenootschap op poten gezet met een eigen heel bijzondere dynamiek waar het onderscheid tussen geloof, geld, goedgelovigheid, gehoorzaamheid, gekte en gezond verstand voor de leden echt niet meer zichtbaar is of nog onder ogen valt te zien en waar rücksichtslos met onwilligen of tegenstanders wordt afgerekend.

Woensdag was de beurt aan het VARA jongerenprogramma Rambam om een 'undercover'-kijkje te nemen in de keuken van de Nederlandse Scientologykerk. Daar werd de 'undercover'-journaliste door een 11-jarige jongen aan de tand gevoeld over haar mogelijke frustraties danwel trauma's.

Wie zich ook wel eens een beetje wil laten hersenspoelen door de spirituele jihadi's en andere leeghoofden van deze 'klare kerk' kan hier of hier terecht.
Wie de zaak wat onafhankelijker wil bezien zal zich meer thuisvoelen bij de twee genoemde reportages of bijvoorbeeld bij het inmiddels ruim 40 jaar oude verhaal van Paulette Cooper.
Nee, als ik nu echt een guru moest kiezen ging ik toch voor Sri Kumaré.

Over het menselijk bedrijf:
Even later op de woensdagavond zag ik een aflevering uit de wetenschapsserie (ja, alweer die science) De volmaakte mens van Bas Heijne.
De vraag was of danwel op welke afstand wij redelijkerwijs gesproken van de dood weg zouden kunnen blijven. Zouden we in de nabije of in de verre toekomst de dood beduidend kunnen uitsyellen of zelfs ..? Dat zijn nu toch zomaar even niet de meest simpele of minst speculatieve vragen die je je kunt stellen. Van de dominee, de pastoor of de sciëntoloog zou je wellicht ook wat optimistischer of positiever gestemde geluiden op zulke vragen verwachten dan van wetenschappers maar Aubrey de Grey ziet de toekomst in dat opzicht toch extreem positief tegemoet. (hoelang zal die baard van hem dan wel niet worden?)
Onsterfelijkheid lijkt me toch zowel onbereikbaar als onwenselijk en fris en gezond erg veel ouder dan 100 jaar worden lijkt me vooralsnog toch ook nog even toekomstmuziek. Naast weliswaar een groeiende groep betrekkelijk fitte ouderen zie ik zo om heen de ouderdom toch ook nog altijd met de nodige kwalen, gebreken en ongemakken gepaard gaan. Gelukkig had Heijne ook nog een goed gesprek met John Gray die met wat wijze woorden en een heldere kijk op de menselijke natuur een en ander in een, voor mij, wat realistischer perspectief wist te plaatsen.

Kunstzinnige mensbeelden?(2)

De figuratie lijkt inmiddels al een poosje weer terug en gerespecteerd in de hedendaagse kunst. De figuur of het beeld van de mens, dus van onszelf, neemt een prominente plaats in in die hernieuwde belangstelling voor figuratieve kunst.
Zo lopen of liepen er recentelijk een aantal exposities met een kunstzinnge kijk op de mens die, wat mij betreft, zeker de moeite waard zijn.


In het Stedelijk was eind vorig jaar ‘The image as burden’ te zien; een overzichtstentoonstelling van het werk van Marlene Dumas. In haar werk staan beelden van de mens in diverse gedaantes en sociale relaties onmiskenbaar centraal; het bestaat uit zo ongeveer niets anders.


Nu kan dat iemands smaak niet zijn of men kan zich wat ergeren aan zoveel tromgeroffel en loftrompet maar de kritiek van Sander van Walsum sloeg, meende ik, de plank toch volkomen mis.
Ik vond het zondermeer een indrukwekkende en goed gepresenteerde expositie.


Diverse ‘mensbeelden’, of de zoektocht daar naar, vormen ook expliciet het thema van de expositie ‘in search of meaning; Mensbeelden in globaal perspectief’ in museum De Fundatie.


In het voorwoord van de catalogus door samenstelster Anne Berk wordt een en ander kernachtig samengevat. Enkele citaten daaruit:

Het is interessant om te zien dat de kunsten in tijden van maatschappelijke en ideologische onzekerheid grijpen naar de mensfiguur. Er lijkt in onze kunsttraditie wel een correlatie te bestaan tussen het vormgeven van hemelbestormende visioenen in abstractie en het reflecteren over de persoonlijke met mensbeelden in maatschappelijk zware tijden.

Het lijkt speculatief, maar als kind van de koude oorlog durf ik het wel aan: de hernieuwde aandacht voor religie heeft alles te maken met het verdwijnen van een ideologisch alternatief voor het kapitalisme. Wij voelden ons blijkbaar comfortabel bij de polarisatie in links en rechts en hebben nu behoefte aan andere piketpalen om ons leven te structureren. Tegelijkertijd is onze wereld veel groter geworden en zijn de ideologische keuzes pluriform.

In Search of Meaning gaat niet over antwoorden, maar om de reflectie op het leven als zinvolle activiteit op zich.

Deelnemend kunstenaar Jan Fabre zegt in dat verband:

Ik ben gedoemd een Ziener te zijn die niet kan zien.

Dat lijkt me een uiterst beknopte doch rake samenvatting van wat we ook wel de ‘condition humaine’ plegen te noemen.


De mens op zoek naar zichzelf; naar z’n oorspong of naar z’n bestemming?
En wat waar komt die mens dan uit en wat vindt ie daar dan ...?


Wellicht zouden hier ook enkele citaten van Lao-Tse niet misstaan; zoek er hier zelf maar eens een paar uit.


En dan is de klap op de vuurpijl, waar het betreft de mens en diens beslommeringen in beeld gebracht en tentoongesteld, momenteel toch wel de expositie over de ‘Late Rembrandt’ in het Rijks.


Nu is ons nationale icoon ‘Rembrandt’ inmiddels tot een ideologische constructie verworden zoals Huub Mous in het artikel ‘Rembrandt, de levende dode van onze natie’ terecht opmerkt. Rembrandt enerzijds als supermerk voor onze nationale 'branding en marketing' en anderzijds als verpersoonlijking van de Hollandse humaniteit en als doorleefde kenner van de menselijke ziel. Zouden wij onszelf daar niet graag aan spiegelen en ook wat aanspraak op die laatste kwaliteiten maken? Dat is ons toch wel een paar stuivers waard, nietwaar?


Deze expositie laat echter wel het neusje van de zalm en een paar van de mooiste voorbeelden zien van hoe een mens ‘de mens’ in verf en op doek kan neerzetten en vereeuwigen. Nu even voor de ganse goegemeente te aanschouwen.



Er zitten een aantal van mijn ‘long-time favourites’ uit de schilderkunst tussen en ik wil in ieder geval van deze gelegenheid gebruik maken om ze eens of weer eens ‘in het echt’ te aanschouwen. Ik vermoed dat het er, evenals bij de vorige Rembrandt-expositie, naar mijn goesting, wel weer, of veel te, en niet meer echt gezellig druk zal zijn maar dat lijkt heden ten dage wel onvermijdelijk bij dergelijke gelegenheden.


Joost Zwagerman en Jan Bor kunnen het beslist heel mooi vertellen wanneer het Rotkho en Mondriaan betreft; maar Rembrandt-adept en historicus Simon Schama kan dat ook, en zo mogelijk met nog meer geestdrift, wanneer het over die Hollandse (mensen)schilder Rembrandt van Rijn gaat. Hier te zien in Kunstuur; uitzending gemist.


Ecco l'uomo

De mens als zingever (9)

… of als zinzoeker?
Dat is mij om het even.

Zo in die tijd dat ik kennis maakte met dat mensbeeld zoals met die vier pijltjes en een lijn loodrecht daarop door Piet de Ruyter in schema gezet (en waar ik nogal gecharmeerd van was), stuitte ik ook ergens op de boektitel: De zingever; met als ondertitel: Een inleiding tot de studie van de mens als betekenend, waarderend en agerend wezen.
Naast dat de naam van auteur te weten Jaap Kruithof mij nogal opviel, wisten ook die titel en ondertitel mijn nieuwsgierigheid wel te wekken. Die titel deed mij ook vermoeden dat de Ruyter hier weleens enige inspiratie uit opgedaan zou kunnen hebben.
Ik heb dat boek (voornamelijk uit en als curiositeit) later ook eens bij een antiquariaat op de kop getikt.

Ik ga hier maar niet echt op de inhoud van dat boek in omdat daar zoveel instaat dat ik dat niet allemaal bevatten en/of onthouden kan. Het staat in ieder geval vol met schema’s; zo’n 86 om precies te zijn. Te beginnen met schema’s van het bekende type S -> R. Het derde en laatste deel van deze vrij omvattende behandeling van het onderwerp draagt dan weer de titel ‘De mens als zingevend wezen’.
Twee fragmenten uit het voorwoord:

Wie elk jaar aan studenten lesgeeft over wijsbegeerte, wordt ertoe gedwongen na te denken over fundamentele problemen. Dit boek is het resultaat van zo’n reflectie; aan de redactie ervan heb ik twee jaar gewerkt.
Nu de tekst gepubliceerd wordt, blijft er bij mij een gevoel van onbehagen achter. De reële mens is complexer dan wat er over hem gezegd wordt in deze studie. In een geschrift de rijkdom van de werkelijkheid adequaat weergeven, is een onmogelijke opgave. Men moet noodgedwongen schematiseren en simplificeren.
….
Door de gedachtegang in een bepaalde ordening te structureren heb ik misschien een impliciete antropologische theorie naar voren geschoven. Wie er een vindt, beschouwe haar als hypothetisch. Het is immers nog te vroeg om een steekhoudende wetenschappelijke leer betreffende de mens op te stellen.

We kunnen nogal wat opvattingen over en kenmerkende typeringen van de mens vinden in diverse wijsgerig of andersoortige antropologische verhandelingen, zoals die uit diverse wetenschappen, en we komen ze uiteraard ook tegen in de gangbare common-sense opvattingen over de mens. Afgezien van dat die mens rechtop pleegt te lopen, met één been in de natuur geworteld lijkt te zijn en met het andere in de cultuur, wel een redelijk en een zedelijk wezen genoemd wordt dat zonder zijn gebruik van taal en gereedschappen hulpeloos verloren zou zijn en zomeer lijkt mij toch onze meest kenmerkende menselijke eigenschap dat we zingevende en zinzoekende wezens zijn.
Vandaar de titel van dit bijna sluitstukje in de reeks over mens- en wereldbeelden!

<< vorige | volgende >>

Mensbeeld à la de Ruyter (8)

In een eerder blogje aangaande onze mens- en wereldbeelden stipte ik al eens aan dat het descriptieve of beschrijvende karakter en het normatieve of voorschrijvende karakter van dergelijke beelden of voorstellingen nogal eens onontwarbaar door elkaar plegen of schijnen te lopen.
En wanneer je zoiets eenmaal geconstateerd en doorzien hebt, kom je natuurlijk ook geen mensbeelden meer tegen die daar, als ze er al niet bol van staan dan toch niet op z’n minst een aardige tik van meegekregen hebben.
Alhoewel … in de 80-tiger jaren liep ik eens een aantal colleges bij Piet de Ruyter, destijds hoogleraar speciale pedagogiek aan de VU en kreeg van hem een mensbeeld voorgeschoteld dat me weliswaar zeker als descriptief en bijzonder illustratief voorkwam maar waar ik met de beste wil toch niet iets bijzonder normatiefs in kon ontwaren.
De Ruyter schetste de mens, middels een paar pijltjes als een waarderend en betekenend wezen ten opzichte van de gegeven en door hemzelf opgeroepen werkelijkheid.
Dat pijltje vanuit de wereld naar de mens of persoon reikt dan van de zintuigelijke ervaring tot en met de betekenisverlenende reacties daarop en het omgekeerde pijltje vanuit de mens naar de wereld omvat zowel de betekenisverlenende duiding van die werkelijkheid alsook het menselijk handelen in de wereld dat die werkelijkheid mede (om)vormt.
De mens zou dit proces van betekenen en waarderen niet alleen in relatie tot de hem omringende werkelijkheid hebben maar het nog eens verdubbelen door het ook toe te passen op zich zelf. Daarmee wordt het zelfbewustzijn weergegeven in dit ietwat schematische mensbeeld.

De Ruyter wist aan de hand van dit schema ook bijzonder helder te illustreren waar of waarop diverse therapieën werkzaam zouden zijn zoals de gedragstherapie of zoals bijvoorbeeld RE(B)T die primair een storende en verwarrende dominantie van het waarderen over het betekenen veronderstelt en die onbalans wil ombuigen terwijl Gestalttherapie daarentegen eerder juist een pathologische of verstikkende onbalans veronderstelt door een dominantie van het betekenen over het waarderen.

Voor de goede verstaander en zonder daar verder in beschrijvende of voorschrijvende zin nog woorden aan vuil te maken, een uit mijn geheugen hopelijk correct opgetekende uitvoering van het naar mijn smaak zeer heldere schemaatje van De Ruyter:

Speciale pedagogiek >>
meer schema's à la de Ruyter >>

<< vorige | volgende >>

Mensbeelden à la carte? (7)

Ik ben opgegroeid in de zogeheten calvinistische zuil en zo werd mij als kind al diets gemaakt dat de mens geneigd is tot alle kwaad.
Zie ook dat bekende catechismusboekje uit Heidelberg:

zijn wij alzo verdorven, dat wij ganselijk onbekwaam zijn tot enig goed en geneigd tot alle kwaad?

En zie daar de kern van het calvinistisch mensbeeld of wat men daar meestal voor door laat gaan.
Nu denk ik dat de mens inderdaad tot nogal wat kwaad geneigd is maar dat je er dan volledigheidshalve ook bij moet vertellen dat de mens toch ook nogal eens van goede wil is en het goede, voor zichzelf maar ook voor zijn naaste, nastreeft. Dat laatste lieten ze in genoemde zuil niet zelden na, want dat was niet de boodschap van belang.
Dat horen en zien we dus wel vaker, mensbeelden die klinken als one-liners en één bepaald aspect van het mens-zijn benadrukken als wenselijke norm en ander aspecten volledig veronachtzamen of als des duivels afschilderen.
En zonder er al te veel woorden aan vuil te maken plegen we zo’n mensbeeld doorgaans onder slechts één noemer te vatten; zo zijn we inmiddels bekend met bijvoorbeeld de homo faber, de homo sapiens, de homo ludens en sinds enkele decennia steeds dominanter ook de homo economicus.
Binnen dergelijke noemers kan het het mensbeeld echter ook weer divers en contasterend in gekleurd worden. Neem nou eens die recente homo economicus waar tegenwoordig zoveel over te doen is dat zelfs ons kabinet het inmiddels tot haar belangrijkste taak lijkt te rekenen om iedereen te bekeren en op te voeden tot rechtgeaarde homo economicus. Economen en andere betweters houden ons al enkele decennia voor dat die homo economicus (lees: de mens) eerstens en voor alles hebzuchtig en egoïstisch is. En anders dienen we dat voor ons eigen bestwil en een gezonde economie alsnog heel rap te worden. Vanuit dat grondmotief zou de homo economicus (wij nagenoeg allemaal dus) rationeel en berekend handelen om het welbegrepen eigenbelang te dienen en veilig te stellen.
Politici, beleidsmakers, bankiers en zo meer baseren al jaren in toenemende mate het grote beleid op dat mens- en wereldbeeld; en zie het resultaat!
Inmiddels beginnen toch ook steeds meer economen tot het voortschrijdend inzicht te komen dat de drijfveren van de mens nogal eens gevoelsmatig of zelfs irrationeel van aard blijken te zijn. Hé. klinkt dat niet eerder wat freudiaans en in regelrechte tegenspraak met wat die economen en beleidsmakers ons de afgelopen decennia op de mouw probeerden te spelden? Zou het adagium van onze vriend Brederoo ten lange leste ook tot het economenvolk gaan doordringen? Je zou het haast denken en dan blijken we toch eerder een homo psychologicus te zijn dan een homo economicus; zelfs door de bril van de econoom gezien, al zullen vast niet alle economen dat willen onderschrijven. Dergelijke ééndimensionale mensbeelden van het type wel-heel-kort-door-de-bocht blijken meer dan eens onenigheid en narigheid te voorspellen. Zeker wanneer ze de functie van geheugensteuntje gaan overschrijden en er nogal rechtlijnig verregaande conclusies uit worden getrokken. Voorzichtigheid en enige wijsheid lijkt geboden bij de beeldvorming rond dit soort mensbeelden à la carte. In de pedagogiek kennen we het (mens)beeld van de tabula rasa; het mensenkind dat zich door de opvoeders laat vormen analoog aan hoe een beeldhouwer beelden boetseert. Het mensbeeld van de recht-geaarde behavioristen.
Daar tegenover staat dan het bekende beeld in de geest van Rousseau en Saltzmann van datzelfde mensenkind als een zaadje of ontluikend plantje dat alle potentiële kenmerken en mogelijkheden al in zich draagt en vooral gekoesterd en goed verzorgd dient te worden om tot ontplooing en volle bloei te komen. Ziedaar het aloude en bekende nature-nurture debat in mensbeelden à la carte gevat. Simpele zwart-wit (mens)beelden van deze en vergelijkbare aard die pretenderen de essentie van het menszijn te vatten willen nogal aanleiding geven tot welles-nietes deuntjes en wedstrijdjes touwtrekken.
De mensbeelden zoals we die op de meeste menukaarten aangeprezen zien lijken toch niet zelden op kant-en-klare, voorgekookte, hapklare brokken met een uiterst minimum aan basisingrediënten.
In de keuken van het echte leven lijkt er doorgaans toch heel wat kwistiger met ingrediënten gestrooid en allerlei combinaties gebrouwen te worden.
Het blijft, wat mij betreft, hoe dan ook een zelden te vermijden, interessante en informatieve vraag hoe je mensbeeld er uit ziet.

<< vorige | volgende >>

Mensbeelden, mimesis en memen (6)

Mensbeelden houden we er, evenals die wereldbeelden, blijkbaar allemaal wel en dan ook nog eens in alle mogelijke smaken, kleuren en maten op na.
Ze hangen op een bepaalde manier ook altijd met elkaar samen; bedenk maar eens hoe het wereldbeeld (en bijbehorend godsbeeld) van diverse religies het in die kringen geldende mensbeeld mede zullen bepalen.
Zo zullen we enerzijds onze mensbeelden vooral met de paplepel van onze cultuur ingegoten krijgen. De eerste Chinezen, de oude Grieken en Romeinen of de Inca’s en de Azteken hadden, naar we mogen aannemen, door de bank genomen vast allemaal een iets of totaal verschillende kijk op wat het betekent om mens te zijn. En ook per tijdsgewricht zullen ‘die beelden en opvattingen over de mens’ de nodige variatie vertonen, al zullen daar zeker ook lijnen en patronen in te ontwaren zijn. Mens- en wereldbeelden zijn in dat opzicht nauw verwant aan wat recentelijk wel als memen worden aangeduid en lijken zich aldus te verspreiden en te gedragen.
Anderzijds zullen onze persoonlijke ervaringen en levensgeschiedenissen het mens- of wereldbeeld dat we er op enig moment na houden ook niet ongemoeid laten. Waar de paplepel van de cultuur uniformeert brengen dergelijke persoonlijke accenten weer de nodige differentiatie met zich mee.

Maar goed, wanneer we, zoals we kunnen constateren, allemaal last hebben van danwel gezegend zijn met zo’n mensbeeld dat enerzijds redelijk taai en stabiel maar anderzijds ook weer niet statisch of onveranderlijk blijkt te zijn, hebben we dan niet zo’n beetje al alles gezegd dat er over te zeggen valt?
Wat valt er dan nog voor interessants of wetenswaardig over te melden?

Wel, wat ik er dan vooral interessant aan vind is dat wat we hier dan als mens- of wereldbeeld benoemen tegelijkertijd zo algemeen en zo persoonlijk kan zijn, tegelijkertijd zo groot en zo klein of zo belangrijk en zo triviaal kan lijken.
Dat we er enerzijds door gevormd worden en anderzijds onszelf en onze cultuur er vorm mee geven.
Dat dit soort beelden meestal tegelijkertijd descriptief en normatief van karakter zijn en altijd wel een stevige koppeling hebben met wat we ‘zingevingsvragen’ plegen te noemen.
Dat die mens- en wereldbeelden van ons overal grensoverschrijdend doorheen lijken te lopen of nieuwe grenzen aangeven, niet zelden de spanning tussen het leven en de leer of de theorie en de praktijk zichtbaar maken en morele dilemma’s kunnen oproepen of verhelderen.
Wanneer wij het over iets roerend met elkaar oneens mochten zijn, blijkt dat niet zelden op conflicterende onderliggende mens- en wereldbeelden terug te voeren.

Wij zijn ons brein, aldus Dick Swaab (en overigens vele anderen) Wij zijn vooral ook een beetje ons mensbeeld, zou ik daar toch aan toe willen voegen; waarbij ons mensbeeld dan zo’n beetje een spiegelbeeld is van de werkelijkheid en van de hoop en de vrees zoals we die plegen te ervaren en ons voor te stellen of te verbeelden.
Zo’n beeld laat zich toch niet echt aflezen aan de vorm of de activiteit van de neuronen in ons brein of aan de combinatie en variëteit van de genen op onze DNA-kaart. Mensbeelden lijken dan toch eerder verband te houden te correleren met begrippen als memetica en mimesis dan met genetische blauwdrukken of neurale elektrische stroompjes.
Wanneer we het over mensbeelden willen hebben kunnen we ons dus maar beter richten op en luisteren naar de levens- en andere verhalen van mensen van vlees en bloed en zien van welke metaforen, beelden en beeldspraak ze zich daarbij bedienen.
Wat dat betreft valt er qua mensbeeld een duidelijker relatie met onze memen te ontdekken dan met ons brein of onze genen. In dat verband nog even een interessant praatje, toch wederom maar eens in de vorm van een TEDtalk, van Daniel Dennet over gevaarlijke memen:


Ze vertonen wel veel overeenkomsten, nietwaar, die mensbeelden en die memen?
Zouden sommige mensbeelden op vergelijkbare wijze gevaarlijk of toxisch kunnen zijn?

P.S. Hier op TED is deze talk van Dan Dennet te zien met Nederlandse transscriptie en ondertiteling.

Retteketet, wereldbeelden à la Ted? (4)

Wereldbeelden kom je uiteraard in allerlei smaken, kleuren en maten tegen.
En bepaalde soorten wereldbeelden kunnen naar mijn smaak ook aanzienlijk meer en gedetailleerder wetenschappelijk gefundeerd of ingekleurd worden dan andere.
Er zijn ook wetenschappers die zich vrij intensief in het fenomeen ‘wereldbeeld’ of ‘worldview’ verdiepen. Op een wat populairder en toegankelijker niveau worden er via de populaire en de, zeker ook door mij, zeer gewaardeerde TEDtalks ook nogal wat mens- en wereldbeelden of althans aspecten daarvan aan de man gebracht.
Benjamin Bratton achtte het juist in dat verband hoog tijd om het in zijn TEDtalk eens over die TEDtalks te hebben. En wel over hoe zij ons wereldbeeld dan weer kunnen beïnvloeden en mede (ver)vormen. Een, wat mij betreft, bijzonder doorwrocht betoog waar ik me met mijn wereldbeeld wel enigzins bij thuis kan voelen. Zijn kritiek richt zich met name op een verwrongen beeld van danwel een vervreemding van de werkelijk door bijvoorbeeld het feelgood-karakter en overgesimplificeerde spectaculaire persoonlijke inzichten die kort-door-de-bocht oplossingen voor complexe problemen uit de hoed zouden toveren.
Zeer de moeite waard:


Tekst in the Guardian

Onze mens- en wereldbeelden (3)

Mens- en/of wereldbeelden houden we er in enigerlei vorm dus allemaal wel op na. Ook als groep of collectief houden we er dergelijke beelden cq opvattingen op na. Je zou ook kunnen zeggen dat het twijfelen aan en het kritisch bevragen van een gevestigd of traditioneel verankerd mens- en wereldbeeld de brandstof en de motor vormt voor de wetenschap, en de voortgang daarin. Zonder een bepaalde kijk op de mens ofwel mensbeeld lijken menswetenschappen me ook niet goed voorstelbaar: waar zou het anders nog over moeten gaan?
De wetenschap op haar beurt informeert en beïnvloedt het mens- en wereldbeeld van ons moderne mensen tegenwoordig ook weer op vergelijkbare wijze als de tora, de bijbel, de koran of andere bronnen van religie of verhalen over onze oorsprong dat ooit deden of dat in bepaalde kringen en culturen nog doen.
De wetenschap kan en zal doorgaans in haar beschrijving en verklaring van de werkelijkheid nogal omvattende en vergaand gedetailleerde beelden opleveren met een vaak wat deterministisch kleurtje. Je zou ook kunnen spreken van wetenschappelijke of verwetenschappelijkte mens- en wereldbeelden.
Dergelijke vormen beeldvorming onderscheiden zich doorgaans van de traditionelere voorbeelden doordat zingevings- en ethische vragen nogal eens buiten beeld blijven of overruled worden.
Dat raakt dan ook rechtstreeks aan een belangrijk kenmerk van de meeste vigerende mens- en/of wereldbeelden. Te weten een bepaalde meerduidigheid die als een vaak verborgen gebrek gezien kan worden maar misschien evengoed als de kracht of aantrekkingskracht van zo’n beeld aangemerkt kan worden.
Elk mens- of wereldbeeld heeft namelijk de, al dan niet uitgesproken danwel onderkende pretentie, een beschrijving te geven van wat is of wat we aantreffen maar tegelijkertijd bevat het vaak een beeld van of een verwijzing naar een wenselijke of ideale toestand. Dit descriptieve en tegelijkertijd normatieve karakter is , dunkt mij, toch kenmerkend voor de meeste mensbeelden zoals die opgeld plegen te doen. In de filosofie staat dit fenomeen wel bekend als 'the is-ought-problem' of 'the naturalistic fallacy'.
Ik denk dat je er een hele kluif aan zult hebben om een beetje gangbaar mensbeeld te vinden dat niet expliciet danwel tussen de regels door of als onderstroom verwijst naar een of ander: zo is het goed!, zo hoort het! of zo zou het moeten zijn!

Een ander belangrijk kenmerk van de mens- en wereldbeelden zoals wij die er op na plegen te houden, zo lijkt me, is dat die verdichte voorstellingen zeker een zekere taaiheid vertonen maar toch bepaald niet statisch zijn. Ze lijken eerder een zekere fluïditeit te vertonen en in de loop der tijd in diverse richtingen aan verandering onderhevig te zijn, bijvoorbeeld naar gelang de situatie of op grond van ervaringen.
Daar gloort dan wellicht de hoop op sturing en maakbaarheid maar wanneer we dat op het oog hebben lijkt ook altijd enige voorzichtigheid geboden. Al te uitbundig en optimistisch geloof in maakbaarheid werd wel vaker beschaamd.

Mens- en wereldbeelden (2)

‘Mensbeeld’, dat heb ik nou altijd al een mooi woord gevonden.
Ons oude (nou ja, oude..; hij stamt uit 1990 en zelf ben ik dan toch nog altijd iets ouder) Handwoordenboek Hedendaags Nederlands vermeldt het woord overigens niet eens. Daarin wordt hetzelfde begrip onder het woord ‘mensbeschouwing’ gevat. In het Engels moeten ze het met een hele serie aanverwante en elkaar soms wat overlappende aanduidingen doen (zoals: view, image or conception of humanity, human beings or man; of bv.wat puntiger als: human nature) Wanneer we het over mensbeelden hebben gaat dat meestal over een abstractie van dat waarvan we menen dat het ons met (alle?) andere mensen verbindt. Zeg maar de eigenschappen, kenmerken en strevingen die alle of veel mensen gemeen hebben en delen; zoiets als ‘het wezen of de aard van de mens’. Maar ‘de mens’ bestaat niet echt, althans hij valt wat moeilijk aan te wijzen ook al zou je hem overal en nergens tegen kunnen komen. Die zeven miljard en nog wat echte levende mensen van vlees en bloed daarentegen bestaan natuurlijk wel en die zou je in principe allemaal ook nog aan kunnen wijzen of de hand kunnen schudden als je daar de tijd voor had.
Dan hebben we het over die vele mensen die in vele verschillende omstandigheden leven en verkeren. Mensen in alle kleuren en maten, mannen en vrouwen, jonge en oude.
Mensen die door kou en door hitte geplaagd kunnen worden of soms nog erger door anderen geknecht, gediscrimineerd of buitengesloten worden. Velen die sterven of op sterven na dood zijn van de honger en de ellende die oorlog met zich mee brengt, terwijl anderen zich ziek eten, drinken en watdiesmeerzij.
Mensen die nu eens huilen en dan weer lachen. Mensen die bewogen kunnen worden door de volheid en de rijkdom van het leven en mensen die zich gedreven kunnen voelen om van alles en nog wat na te jagen en aan te grijpen om de leegte ervan te ontvluchten. Vele mensen die de wereld d.w.z. zichzelf en de ander en de veelal sociale werkelijkheid op evenzovele manieren ervaren en aldus hun eigen mens- en wereldbeeld vormen. Tja en een mensbeeld en een wereldbeeld houden we er allemaal op na, ongeacht in hoeverre we ons daar van bewust zijn of van bewust willen zijn. Dat is nu eenmaal ‘part and parcel’ van de ‘condition humaine’.

Mens- en wereldbeeld

Die meer dan 7 miljard unieke mensenzielen op deze ene wereld mogen dan soms nog zo van elkaar verschillen, toch hebben ze, sorry ik bedoel natuurlijk, hebben we onmiskenbaar met elkaar gemeen dat we allemaal mensenkinderen zijn en tot die ‘diersoort mens’ behoren.
Nu zien we onszelf, in weerwil van de biologische kant van ons bestaan, doorgaans en liever niet als elke willekeurige diersoort. En dat, dunkt me, op goede gronden. Onze taligheid, zelfbewustzijn en het gegeven dat we meer in en met de cultuur dan in en met de natuur leven lijken me toch voldoende aanleiding om een wezenlijk onderscheid mens en dier te maken.
Die taal, dat zelfbewustzijn en de culturele inbedding zijn nou toevallig ook reden en aanleiding dat wij mensen er een mens- en wereldbeeld op na plegen te houden.

volgende >>
en meer:
Onze mens- en wereldbeelden (3)
Retteketet, wereldbeelden à la Ted? (4)
Drie mythen, hulp en wereldbeeld (5)
Mensbeelden, mimesis en memen (6)
Mensbeelden à la carte? (7)
Mensbeeld à la de Ruyter (8)
De mens als zingever (9)
En mijn mensbeeld dan? (10)

Redelijk, zedelijk en ...?

Nu de huidige, moderne mens in de Westerse wereld maar ook elders, voornamelijk gericht en ingesteld lijkt te zijn op efficiëntie, consumeren en winstmaximalisatie hoor of lees ik het niet zo vaak meer, maar vroeger (hoor hem) werd de mens nogal eens omschreven en getypeerd als een redelijk en een zedelijk wezen. In de zin dat nu juist dat ons onderscheidt van de andere leden van het dierenrijk. En dat echt niet uitsluitend in moeilijke wijsgerig-antropologische verhandelingen; ik hoorde dat ooit ook meer dan eens uit de mond van mijn leraren voor de klas. Ik vond dat wel erg mooi klinken en het leek me ook een heel aardige typering van de wezens die we zijn of misschien wel zouden willen zijn.

De mens is een redelijk en een zedelijk wezen

Die al dan niet vermeende redelijkheid, en dat lijkt voor zich te spreken, verwijst naar onze ratio, ‘common sense’ of boerenverstand, maar evenzeer naar billikheid en rechtvaardigheid. De zedelijkheid verwijst enerzijds naar het gegeven dat we sociale wezens, om niet te zeggen kuddedieren, zijn die als leden van een gemeenschap bepaalde zeden, gewoonten, usances, tradities met elkaar delen; en anderzijds naar het gegeven dat we zogeheten ‘moral agents' zijn, die veelal onverwacht en ongevraagd voor ethische dillemma’s komen te staan en zich derhalve weleens vragen over en rond ethiek willen stellen. Je kunt een typering als deze met recht een mensbeeld (of aanzet tot) noemen. Maar dan ontbreekt er in mijn boekie toch wel een wezenlijke dimensie. Als er toch een bepaald soort vragen is waarvan mensen niet moe lijken worden om ze te blijven stellen en ze te herformuleren dan zijn het toch wel zingevingsvragen. Ik zou dus zeggen dat de mens een redelijk, een zedelijk en vooral ook een zinzoekend wezen is. En hoe en waar je die zin dan kunt vinden?; tja ... dat is de hamvraag ... en wie het weet mag het weer zeggen. Er zijn overigens ook al websites zoals deze en deze die daar wel behulpzaam bij willen zijn. Tja Loesje ... kun je weer mooi overnieuw beginnen ...

Ideologie (in de zorg?)

Deel 4 van de Hollandse meesters in gesprek heeft als thema en titel: Ideologie. Kennen wij in onze tak van zorg dan iets als een ideologie? Ja wis en zeker! In mijn denken zijn vragen rond ideologie en praktijk overigens grosso modo dezelfde of van een zelfde aard als vragen rond de verhouding theorie en praktijk.

Jacques Heijkoop geeft de snedige omschrijving: volgens mij is ideologie een ideaal dat niet meer aan de werkelijkheid wordt getoetst.

Managers schermen in dit verband graag met mission-statements. Dat lijkt me iets te maken te hebben met het gegeven dat het wat aan zogeheten targets doet denken en omdat ze dat nu eenmaal zo op de managersschool leren.

De wat mij betreft meest gangbare en begrijpelijke term zou zijn: visie. En met iets van visie zijn we toch allemaall wel een beetje behept in de vorm van allerlei particuliere, al dan niet expliciete mens- en/of wereldbeelden.

Wegens een aantal interessante en ook actuele vragen en noties weer bijzonder warm aanbevolen voor alle werkers in de Z-zorg! Met als toetje nog wat commentaar op het zo vermaledijde DSM, dat door meesters en hoogleraren blijkbaar ook veelal als een weinig zinnig, stigmatiserend en opgedrongen instrument ervaren wordt.

Bron: Hollandse meesters in gesprek

Zielskwestie van enig gewicht (8)

Cornelis Vreeswijk zong als laatste couplet in De nozem en de non:

Volgens Aristoteles weegt een zoen niet zwaar
Letterlijk uitstekend,
figuurlijk zelden waar
Vraag de non er maar's naar

We kunnen hem niet meer vragen of ie wellicht met Archimedes in de war was, want de ziel van Cornelis is niet meer aanspreekbaar vanuit dit ondermaanse.
Nu circuleren of 'buzzen' er ook geluiden als zou, het al of niet bestaan van, de ziel wel degelijk een kwestie van gewicht kunnen zijn.

Zo vernam ik afgelopen maand middels het WereldWijzeWebje en de bekende googelende vraagbaak dat de ziel 21 gram zou wegen. Schoon aan de haak en wetenschappelijk bewezen zelfs volgens sommige goedgelovige zielen. De wellesen en de nietesen van dat laatste worden nog bediscussiëerd op het web.



Ja de maand van de filosofie mag dan voorbij zijn, ik ben toch nog niet helemaal uitgedacht en uitgepraat over die ziel.
In mijn hoofd en mijn denkwereld is de ziel, als begrip, toch vooral verwant aan en/of samenvallend met begrippen als het zelf en het leven. Mocht de ziel niet meer zijn dan een illusie, OK het zij zo, maar dan toch wel een eenvoudigweg en absoluut onmisbare illusie.
Maar is het zelf niet in de zelfde zin een illusie of hebben de neurologen dat zelf inmiddels wel weten te localiseren? En hebben ze het raadsel van het leven dan al opgelost en zeggen wij dan dat het leven niet bestaat of slechts een illusie is zolang we daar geen antwoord op hebben?

Waar of niet waar? en een grammetje meer of minder?; doet er wat mij betreft eigenlijk niet zoveel toe. Ik vind het wel een aansprekende en grappige gedachte van die 21 gram.
Om nu niet weer meteen te vervallen in muggenzifterij over de exacte onderlinge verhoudingen, stel ik voor dat we dit mysterie voorlopig maar houden op:

7 gram ziel
7 gram zelf en
7 gram leven!



Als u dat per slot van rekening maar een miezerig en zielig beetje mocht vinden, zou ik zeggen, des te meer reden om er wat zinnigs mee te doen en er toch wat moois van te maken!
Werk aan de winkel! Toevallig is het vandaag de dag van de arbeid dus: alle zielen ter aarde verenigt u en ga bezield en bezielend aan de slag voor een hoopvolle en leefbare toekomst!

Andere tijden!

Het elan van de veelgeroemde 60-er jaren (mijn tienerjaren) werd begeleid en kracht bijgezet door ondermeer de klanken van Bob Dylan die zong: The times they are a changin'.

Nou ja, zong .. zong ..? Zingen was nu niet de sterkste kant van dit fenomeen wiens teksten ik in die tijd aanhoorde en zo ongeveer als mijn nieuwe bijbeltje trachtte te doorgronden. De ware en schone zangkunst was overigens beter toevertrouwd aan zijn goede artistieke vriendin en bondgenote qua sociale en politieke opvattingen Joan Baez of aan bv. de gospel-zangeres Merry Clayton. Of aan een van de vele anderen die dit nummer ten gehore brachten zoals the Byrds, Peter, Paul en Mary, Nina Simone of Josephine Baker om er maar een paar te noemen.

In ons land was het Boudewijn de Groot die als exponent van dat nieuwe elan in vertaling zong: want er komen andere tijden!



En zo is het en niet anders; want er komen altijd andere tijden; dat is onvermijdelijk zolang de tijd niet stilstaat en van alle tijden.
Wat toen echter kenmerkend was, was dat een verandering zo breed- en vooral ook jonggedragen als noodzakelijk gevoeld, gewenst en besproken werd. De oude autoritaire, vastgeroeste, maatschappelijke constellatie en verhoudingen werden door grote groepen in de vrije westerse wereld als knellend en benauwend ervaren. (bezie eens de overeenkomst met andere delen van de wereld nu) Er moest en zou een nieuwe wind gaan waaien. In het project van de wederopbouw in Noordwest-Europa was een zekere mate van welvaart voor allen bereikbaar en in opmars. De arbeider kon een koelkast, een televisie en zelfs een auto kopen en op vakantie gaan. Het was tijd om niet uitsluitend oog voor onze welvaart te hebben maar ook voor het welzijn en het welbevinden van een ieder.

Het oordeel over wat mijn generatie daar vervolgens in loop der tijd van gebrouwen heeft is uiteindelijk aan de huidige en komende generaties; ik was daar niet ten alle tijden onverdeeld enthousiast over.
Maar er braken wel degelijk andere tijden aan. De zogeheten seksuele revolutie ontvouwde zich. Emancipatie, persoonlijke ontwikkeling en individuele vrijheid waren nieuwe waarden die hoog in het vaandel kwamen te staan waaraan redelijk plotseling bijna al het andere werd afgemeten.



Nu is 'Andere tijden' toevallig ook de titel van een meestal zeer onderhoudend televisieprogramma waarin gebeurtenissen, toestanden en opvattingen uit vroegere en dus andere tijden nog eens herbelicht worden.
Gisteravond ging de uitzending van deze 'Andere Tijden' over de gangbare houding tegenover pedofilie in het Nederland van 30 jaar geleden. Zeg maar in die tijd ik nog de maar helft van mijn huidige leeftijd bereikt had en we allemaal nog banger waren voor het rode gevaar dan voor de islam.
Daar ik mij op het moment van deze uitzending in een restaurant bevond om daar samen met een vriend een maaltijd te genieten, moest ik de uitzending missen.
Maar gelukkig is een van de zegeningen van dit internet ook de site 'Uitzending Gemist', dus kan ik het alsnog zien. Kijkt u eens even mee als u het ook gemist mocht hebben:

Andere Tijden Ruimte voor de pedofiel

Ja, dat waren toch wel even heel andere tijden, nietwaar?

Gedragsmodificatie, hoe gaat dat dan in de praktijk?(5)

De vraag wordt dan uiteraard hoe de hiervoor globaal aangestipte theorie zich verhoudt tot de praktijk. Ik zou dat zo niet weten en ben benieuwd of er mensen zijn die menen zicht te hebben op of uitgesproken ideeën hebben over de actuele stand van zaken in de gehandicaptenzorg wat betreft de toepassing van gedragsmodificerende technieken en de aard daarvan.
Ik heb daar natuurlijk wel wat gedachten over en wat vragen bij; hier een paar losse flarden daarvan.

Zoals ik al opmerkte (4) hoor ik in tegenstelling tot bv. 25 jaar geleden de term gedragsmodificatie of aanverwante termen uit het behavioristische vocabulair, zoals bekrachtiger, extinctie of vermijdingsgedrag om maar een paar dwarsstraten te noemen, nauwelijks meer vallen. Wel hoor ik met enige regelmaat over beloningen en/of beloningsystemen spreken.
Een geformaliseerd beloningsysteem staat dan wel bekend als Token Economy.

Het onderwerp gedragsmodificatie lijkt zo op het eerste gezicht toch niet gebukt te gaan onder een ernstig gebrek aan belangstelling. Als je 'googled' op behavioural therapy of behavioral therapy krijg je zo'n 10 en 14 miljoen hits en gedragstherapie en gedrags modificatie leveren er zo'n 140 en 260 duizend op.
De betreffende zoekresultaten verwijzen dan merendeels naar websites over psychotherapie en boeken of artikelen over het onderwerp en in wat mindere mate gaat het over onderwijs en opvoeding, mangement en organisatie, gehandicaptenzorg en nog wat andere zaken.
Op veel van dergelijke sites worden de zegeningen en de effectiviteit van met name de cognitieve gedragstherapie in vele toonaarden bezongen.

Het bevreemd mij dan toch enigszins dat ik binnen mijn werkveld, de zorg aan mensen met een verstandelijke beperking, zo weinig hoor over of merk van een gestructureerde, methodische toepassing van gedragsmodificerende technieken. Of van gesprek of discussie daarover of bijscholing cq instructie daarin.

Als ik eens tracht te bedenken wat de oorzaak van een dergelijke radiostilte over dit onderwerp kan zijn, ben ik geneigd te denken aan veranderende visies op de verstandelijk gehandicapte mens en op de zorg aan en bejegening van die mens. De vigerende mensbeelden zijn mede onder invloed van de humanistische psychologie en het denken in termen van universele mensenrechten de laatste decennia toch duidelijk veranderd en daarmee ook opvattingen over hoe met elkaar om te gaan.
Het lijkt me niet onwaarschijnlijk dat deze recentere mensbeelden en opvattingen, die zich misschien wel laten vangen in de kreet 'recht op ontplooiing en eigen keuzes', zich in de hoofden van mensen wat moeilijk laten vereningen met het aureool van reductionisme en/of kille afstandelijkheid dat het behaviorisme aankleeft (2) en de vaak wat ongemakkelijke ethische vragen die het pleegt op te roepen. Dat het zogezegd een vorm van cognitieve dissonantie oproept waarbij we de minder makkelijke kant van het verhaal liever niet zien en onder het tapijt vegen.
Zie in dit verband ook met name blz. 116 en 117 van deze verder overigens ook zeer lezenswaardige these: Buigen of barsten van Henk Beltman.

Mocht bovenstaande daadwerkelijk (deels) de verklaring vormen voor de minieme ruchtbaarheid die aan het fenomeen gedragsmodificatie wordt gegeven in ons werkveld, dan lijkt me dat een weinig gelukkige toestand.
Omdat ik zoals eerder betoogd (2) meen dat veel ideeën en noties uit de theorie van de gedragsmodificatie inmiddels hoe dan ook eigen zijn aan onze 'common sense'- of onze huis-tuin-en-keuken opvattingen.
Omdat we in dit werk nu eenmaal per definitie bezig zijn met vragen als: wat zien we als gewenst gedrag en wat als ongewenst gedrag en hoe kunnen we en/of willen we dat in een bepaalde richting sturen.
Kortom wij hanteren in ons werk sowieso allerlei vormen van gedragsmodificatie of we ons dat nu bewust zijn of leuk vinden of niet. Zoals mooi verwoord in deze beschrijving bij dit boek van M.Baadsgaard.
En dan denk ik laten we ons daar dan ook van bewust zijn en weten wat we doen zodat we het zo goed mogelijk kunnen doen.

Bovendien denk ik dat iets als een ontplooiingsgedachte, ondersteuningsidee of ontwikkelingsmodel en toepassingen van gedragsmodificatie elkaar niet per definitie hoeven te bijten maar elkaar wel degelijk kunnen aanvullen.

<vorige - volgende>