Mensbeeld à la de Ruyter (8)

In een eerder blogje aangaande onze mens- en wereldbeelden stipte ik al eens aan dat het descriptieve of beschrijvende karakter en het normatieve of voorschrijvende karakter van dergelijke beelden of voorstellingen nogal eens onontwarbaar door elkaar plegen of schijnen te lopen.
En wanneer je zoiets eenmaal geconstateerd en doorzien hebt, kom je natuurlijk ook geen mensbeelden meer tegen die daar, als ze er al niet bol van staan dan toch niet op z’n minst een aardige tik van meegekregen hebben.
Alhoewel … in de 80-tiger jaren liep ik eens een aantal colleges bij Piet de Ruyter, destijds hoogleraar speciale pedagogiek aan de VU en kreeg van hem een mensbeeld voorgeschoteld dat me weliswaar zeker als descriptief en bijzonder illustratief voorkwam maar waar ik met de beste wil toch niet iets bijzonder normatiefs in kon ontwaren.
De Ruyter schetste de mens, middels een paar pijltjes als een waarderend en betekenend wezen ten opzichte van de gegeven en door hemzelf opgeroepen werkelijkheid.
Dat pijltje vanuit de wereld naar de mens of persoon reikt dan van de zintuigelijke ervaring tot en met de betekenisverlenende reacties daarop en het omgekeerde pijltje vanuit de mens naar de wereld omvat zowel de betekenisverlenende duiding van die werkelijkheid alsook het menselijk handelen in de wereld dat die werkelijkheid mede (om)vormt.
De mens zou dit proces van betekenen en waarderen niet alleen in relatie tot de hem omringende werkelijkheid hebben maar het nog eens verdubbelen door het ook toe te passen op zich zelf. Daarmee wordt het zelfbewustzijn weergegeven in dit ietwat schematische mensbeeld.

De Ruyter wist aan de hand van dit schema ook bijzonder helder te illustreren waar of waarop diverse therapieën werkzaam zouden zijn zoals de gedragstherapie of zoals bijvoorbeeld RE(B)T die primair een storende en verwarrende dominantie van het waarderen over het betekenen veronderstelt en die onbalans wil ombuigen terwijl Gestalttherapie daarentegen eerder juist een pathologische of verstikkende onbalans veronderstelt door een dominantie van het betekenen over het waarderen.

Voor de goede verstaander en zonder daar verder in beschrijvende of voorschrijvende zin nog woorden aan vuil te maken, een uit mijn geheugen hopelijk correct opgetekende uitvoering van het naar mijn smaak zeer heldere schemaatje van De Ruyter:

Speciale pedagogiek >>
meer schema's à la de Ruyter >>

<< vorige | volgende >>

Mensbeelden à la carte? (7)

Ik ben opgegroeid in de zogeheten calvinistische zuil en zo werd mij als kind al diets gemaakt dat de mens geneigd is tot alle kwaad.
Zie ook dat bekende catechismusboekje uit Heidelberg:

zijn wij alzo verdorven, dat wij ganselijk onbekwaam zijn tot enig goed en geneigd tot alle kwaad?

En zie daar de kern van het calvinistisch mensbeeld of wat men daar meestal voor door laat gaan.
Nu denk ik dat de mens inderdaad tot nogal wat kwaad geneigd is maar dat je er dan volledigheidshalve ook bij moet vertellen dat de mens toch ook nogal eens van goede wil is en het goede, voor zichzelf maar ook voor zijn naaste, nastreeft. Dat laatste lieten ze in genoemde zuil niet zelden na, want dat was niet de boodschap van belang.
Dat horen en zien we dus wel vaker, mensbeelden die klinken als one-liners en één bepaald aspect van het mens-zijn benadrukken als wenselijke norm en ander aspecten volledig veronachtzamen of als des duivels afschilderen.
En zonder er al te veel woorden aan vuil te maken plegen we zo’n mensbeeld doorgaans onder slechts één noemer te vatten; zo zijn we inmiddels bekend met bijvoorbeeld de homo faber, de homo sapiens, de homo ludens en sinds enkele decennia steeds dominanter ook de homo economicus.
Binnen dergelijke noemers kan het het mensbeeld echter ook weer divers en contasterend in gekleurd worden. Neem nou eens die recente homo economicus waar tegenwoordig zoveel over te doen is dat zelfs ons kabinet het inmiddels tot haar belangrijkste taak lijkt te rekenen om iedereen te bekeren en op te voeden tot rechtgeaarde homo economicus. Economen en andere betweters houden ons al enkele decennia voor dat die homo economicus (lees: de mens) eerstens en voor alles hebzuchtig en egoïstisch is. En anders dienen we dat voor ons eigen bestwil en een gezonde economie alsnog heel rap te worden. Vanuit dat grondmotief zou de homo economicus (wij nagenoeg allemaal dus) rationeel en berekend handelen om het welbegrepen eigenbelang te dienen en veilig te stellen.
Politici, beleidsmakers, bankiers en zo meer baseren al jaren in toenemende mate het grote beleid op dat mens- en wereldbeeld; en zie het resultaat!
Inmiddels beginnen toch ook steeds meer economen tot het voortschrijdend inzicht te komen dat de drijfveren van de mens nogal eens gevoelsmatig of zelfs irrationeel van aard blijken te zijn. Hé. klinkt dat niet eerder wat freudiaans en in regelrechte tegenspraak met wat die economen en beleidsmakers ons de afgelopen decennia op de mouw probeerden te spelden? Zou het adagium van onze vriend Brederoo ten lange leste ook tot het economenvolk gaan doordringen? Je zou het haast denken en dan blijken we toch eerder een homo psychologicus te zijn dan een homo economicus; zelfs door de bril van de econoom gezien, al zullen vast niet alle economen dat willen onderschrijven. Dergelijke ééndimensionale mensbeelden van het type wel-heel-kort-door-de-bocht blijken meer dan eens onenigheid en narigheid te voorspellen. Zeker wanneer ze de functie van geheugensteuntje gaan overschrijden en er nogal rechtlijnig verregaande conclusies uit worden getrokken. Voorzichtigheid en enige wijsheid lijkt geboden bij de beeldvorming rond dit soort mensbeelden à la carte. In de pedagogiek kennen we het (mens)beeld van de tabula rasa; het mensenkind dat zich door de opvoeders laat vormen analoog aan hoe een beeldhouwer beelden boetseert. Het mensbeeld van de recht-geaarde behavioristen.
Daar tegenover staat dan het bekende beeld in de geest van Rousseau en Saltzmann van datzelfde mensenkind als een zaadje of ontluikend plantje dat alle potentiële kenmerken en mogelijkheden al in zich draagt en vooral gekoesterd en goed verzorgd dient te worden om tot ontplooing en volle bloei te komen. Ziedaar het aloude en bekende nature-nurture debat in mensbeelden à la carte gevat. Simpele zwart-wit (mens)beelden van deze en vergelijkbare aard die pretenderen de essentie van het menszijn te vatten willen nogal aanleiding geven tot welles-nietes deuntjes en wedstrijdjes touwtrekken.
De mensbeelden zoals we die op de meeste menukaarten aangeprezen zien lijken toch niet zelden op kant-en-klare, voorgekookte, hapklare brokken met een uiterst minimum aan basisingrediënten.
In de keuken van het echte leven lijkt er doorgaans toch heel wat kwistiger met ingrediënten gestrooid en allerlei combinaties gebrouwen te worden.
Het blijft, wat mij betreft, hoe dan ook een zelden te vermijden, interessante en informatieve vraag hoe je mensbeeld er uit ziet.

<< vorige | volgende >>

Mens- en wereldbeelden (2)

‘Mensbeeld’, dat heb ik nou altijd al een mooi woord gevonden.
Ons oude (nou ja, oude..; hij stamt uit 1990 en zelf ben ik dan toch nog altijd iets ouder) Handwoordenboek Hedendaags Nederlands vermeldt het woord overigens niet eens. Daarin wordt hetzelfde begrip onder het woord ‘mensbeschouwing’ gevat. In het Engels moeten ze het met een hele serie aanverwante en elkaar soms wat overlappende aanduidingen doen (zoals: view, image or conception of humanity, human beings or man; of bv.wat puntiger als: human nature) Wanneer we het over mensbeelden hebben gaat dat meestal over een abstractie van dat waarvan we menen dat het ons met (alle?) andere mensen verbindt. Zeg maar de eigenschappen, kenmerken en strevingen die alle of veel mensen gemeen hebben en delen; zoiets als ‘het wezen of de aard van de mens’. Maar ‘de mens’ bestaat niet echt, althans hij valt wat moeilijk aan te wijzen ook al zou je hem overal en nergens tegen kunnen komen. Die zeven miljard en nog wat echte levende mensen van vlees en bloed daarentegen bestaan natuurlijk wel en die zou je in principe allemaal ook nog aan kunnen wijzen of de hand kunnen schudden als je daar de tijd voor had.
Dan hebben we het over die vele mensen die in vele verschillende omstandigheden leven en verkeren. Mensen in alle kleuren en maten, mannen en vrouwen, jonge en oude.
Mensen die door kou en door hitte geplaagd kunnen worden of soms nog erger door anderen geknecht, gediscrimineerd of buitengesloten worden. Velen die sterven of op sterven na dood zijn van de honger en de ellende die oorlog met zich mee brengt, terwijl anderen zich ziek eten, drinken en watdiesmeerzij.
Mensen die nu eens huilen en dan weer lachen. Mensen die bewogen kunnen worden door de volheid en de rijkdom van het leven en mensen die zich gedreven kunnen voelen om van alles en nog wat na te jagen en aan te grijpen om de leegte ervan te ontvluchten. Vele mensen die de wereld d.w.z. zichzelf en de ander en de veelal sociale werkelijkheid op evenzovele manieren ervaren en aldus hun eigen mens- en wereldbeeld vormen. Tja en een mensbeeld en een wereldbeeld houden we er allemaal op na, ongeacht in hoeverre we ons daar van bewust zijn of van bewust willen zijn. Dat is nu eenmaal ‘part and parcel’ van de ‘condition humaine’.

Mens- en wereldbeeld

Die meer dan 7 miljard unieke mensenzielen op deze ene wereld mogen dan soms nog zo van elkaar verschillen, toch hebben ze, sorry ik bedoel natuurlijk, hebben we onmiskenbaar met elkaar gemeen dat we allemaal mensenkinderen zijn en tot die ‘diersoort mens’ behoren.
Nu zien we onszelf, in weerwil van de biologische kant van ons bestaan, doorgaans en liever niet als elke willekeurige diersoort. En dat, dunkt me, op goede gronden. Onze taligheid, zelfbewustzijn en het gegeven dat we meer in en met de cultuur dan in en met de natuur leven lijken me toch voldoende aanleiding om een wezenlijk onderscheid mens en dier te maken.
Die taal, dat zelfbewustzijn en de culturele inbedding zijn nou toevallig ook reden en aanleiding dat wij mensen er een mens- en wereldbeeld op na plegen te houden.

volgende >>
en meer:
Onze mens- en wereldbeelden (3)
Retteketet, wereldbeelden à la Ted? (4)
Drie mythen, hulp en wereldbeeld (5)
Mensbeelden, mimesis en memen (6)
Mensbeelden à la carte? (7)
Mensbeeld à la de Ruyter (8)
De mens als zingever (9)
En mijn mensbeeld dan? (10)

Goleman's neuropraatje

Het is alweer een poosje geleden dat ik een neuropraatje op dit blog plaatste. Nu ga ik toch ook hier zelf zo'n praatje weer niet houden. Ik wil dat namelijk eens laten doen en wel door iemand die dat onwaarschijnlijk veel beter doet dan ik dat ooit zou kunnen. De spreker is Daniel Goleman die het navolgende verhaal een paar jaar geleden hield voor Google University. (duurt wel een klein uurtje!)

Deze video vind ik met name interessant omdat Goleman hierin heel veel zaken aanstipt en/of verheldert die én uit particuliere én uit beroepsmatige overwegingen mijn belangstelling genieten. Daarnaast lijkt het me wel handig om bv. collega's desgewenst te kunnen verwijzen naar een heldere uitleg over, om maar iets te noemen, de werking en het belang van de amygdala. (vanaf 16.16)
Aandacht voor de man die emotionele-, sociale- en groene intelligentie onder ons aller aandacht tracht te brengen:



Op Dima's place gaf ik al eens eerder een you-tube-link naar deze video.

P.S. Vorige week was ik bij een boekbespreking in de Hoornse Boekhandel. Daar besprak filosoof Jan Flameling het boek The feeling of What Happens (Ik voel dus ik ben) van Antonio R. Damasio vanuit filosofisch perspectief. Goleman haalt in de video ook Damasio aan en plaatst diens bevindingen in een psychologisch kader. Zoiets mag ik graag zien en horen: de filosoof, de neuro-wetenschapper en de psycholoog met elkaar in gesprek. Daar kan ik, merk ik, wel enige geestdrift voor opbrengen omdat het dan meestal ook ergens over gaat.
Dus over ons bewustzijn!
Maar ook zou ik wel graag zien dat er bij gelegenheid nog eens een aanvullend trio tot dit gezelschap toetrad om de discussie nog wat verder te dragen. Laten we zeggen iemand die in de maatschappelijke, juridische, economische en wat dies meer zij -aspecten van allerlei kwesties thuis is, plus iemand vragen op een doorwrochte wijze vanuit diverse religieuze of spirituele tradities weet te benaderen en tenslotte een pedagoog want die invalshoek lijkt me toch ook wel van belang en ik heb het idee dat ik die de laatste tijd nog maar zelden hoor in kwesties van belang.

Welke discipline in mijn boekie dan vaak het eerste en het laatste woord zal blijken te hebben laat zich raden.

Wolfskinderen(2)

Wolfskinderen of 'feral children' worden ze dus wel genoemd; kinderen die om welke reden dan ook zonder of met een minimum aan menselijk contact zijn opgegroeid. En van tijd tot tijd treffen we ze her en der en overal op de wereld weer aan.
Ze spreken tot onze verbeelding, roepen onze nieuwsgierigheid op en confronteren ons wellicht met onze onvolkomenheden en kwetsbaarheden en de essentie van de menselijke aard.
Voor schrijvers en verhalenvertellers, die in de grond van de zaak natuurlijk niets anders doen dan mensen verhalen te vertellen over mensen, in de trant van wie wat, waar, hoe en waarom iemand iets had kunnen doen of gedaan zou hebben danwel het alsnog zou kunnen doen, is een dergelijk gegeven natuurlijk een goudmijntje. Er doen hierover dan ook een behoorlijk aantal al dan niet fictieve verhalen de ronde. Op het wwweb kun je er zelfs een toptien van vinden om desgewenst wat rangschikking in populariteit aan te brengen!




Pedagogen, psychologen, taal- en andere wetenschappers zien bij de niet fictieve gevallen dan weer een kans tot quasi-experimenteel onderzoek naar vragen rond met name taalontwikkeling en socialisatie die we normaliter en in een heuse experimentele opzet op ethische gronden tot verboden terrein zouden verklaren.

Deze geschiedenissen lijken wel altijd uiterst triest en tragisch te moeten eindigen. Ook als er toch met veel goede wil en de nodige omzichtigheid m.b.t. de sociaal-emotionele kwetsbaarheid een optimale zorg georganiseerd lijkt te zijn; zoals in het geval van Genie waar bezorgdheid gemengd met onenigheid, kinnesinne, regelgeving en juridisch getouwtrek alsnog flink wat roet in het eten kon gooien.

Op youtube en het 'weitere wijde web' zijn zijn de nodige filmpjes en trailers te vinden en te zien over wolfskinderen of 'feral children'; met name Victor lijkt goed vertegenwoordigd.
Hier een documentaire van een half uurtje, in drie delen (en met niet al te best geluid), die veel informatie bevat over het fenomeen op zich en waarin nog een aantal specifieke gevallen belicht worden:












Hier globaal hetzelfde verhaal maar dan iets uitgebreider (en met beter geluid) >>

Gevallen als dat van Oxana of Genie waren mij tot voor kort niet of slechts vaag van naam bekend. De namen die mij, in deze materie, het meest bekend in de oren klinken zijn die van Mowgli, Kaspar Hauser en Victor, ook wel bekend als de wilde van Aveyron.

<< Het verboden experiment - Secret of the wild child >>

Wie heeft er nu meer?

Over die piepertjes had ik het al eens eerder gehad.
In Opperdoes staat ook nog een grote schuur met het opschrift:

Power to the Pieper

en daarbij soms een bedrijfsauto met diezelfde kreet erop.

Maar wie zouden er nu meer hebben; the people of de piepers?


De krant lezend valt mijn oog vanmorgen op het volgende kopje:

De aardappel heeft meer genen dan de mens

Je hebt ook altijd baas boven baas!

For the record:

De onderzoekers ontrafelden het complexe aardappelgenoom door het dna van twee klonen te vergelijken: een wilde en een cultuuraardappel. Het 844 miljoen basenparen grote genoom (waarvan 86 procent in kaart is gebracht) blijkt verrassend veel genen te tellen, zo'n 39 duizend.
Het aantal genen van de mens wordt op 21- tot 25 duizend geschat.

Dacht u ook altijd dat wij toch al vrij ingewikkeld in elkaar staken?
Dan moet je deze jongens eens zien!