B&B&B

The Bed, Bath and Breakfast debate
oftewel de Bed, Bad en Brood discussie.

Niet door het VVV maar heus waar door onze Nederlandse regering aangezwengeld en gevoerd. Je weet wel, die door onszelf verkozen regering die andere regeringen toch altijd zo fijntjes op de 'mensenrechten' weet te wijzen.

Een inhumane of gewoon maar een al te menselijke manier om ons te verhouden tot het menselijk drama voor onze neuzen?
Een neo-liberale reflex om morele kwesties en dilemma's te 'framen' of te reduceren tot een mix van economische, juridische en pragmatische vragen die gewoon om wat doortastend management en de juiste 'incentives' vragen?
Is de secularisatie en de verzakelijking in ons land dan zover voortgeschreden dat hier nog slechts even wat laatste bolwerkjes of restantjes van 'ethisch besef' geslecht dienen te worden zodat we ook van dat geneuzel af zijn?
Holland op z'n smalst of op z'n breedst? De moraal lijkt er hoe dan ook van elastiek.

Arnon Grunberg vanmorgen in zijn voetnoot in de Volkskrant hierover:

Mysterie

'Een val van het kabinet over dit thema zou niet ongunstig zijn voor de liberalen in de electorale concurrentie met de PVV', zo luidde donderdag de laatste zin van het artikel op de voorpagina van NRC Handelsblad. Dit thema, dat was de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers.
Wie waarlijk in het rendementsdenken gelooft, ontwaart overal rendement, oftewel electoraal gewin, zelfs bij uitgeprocedeerde asielzoekers.
Intussen vragen sommige mensen zich af hoe het kan dat wij nog onze broodjes zalm eten, om toneelschrijver Peter Weiss te parafraseren, terwijl de middellandse zee in een massagraf verandert.
Het antwoord luidtdat dat prima kan. Lijden en ondergang van de ander laten ons betrekkelijk koud, zolang we zelf de lijken niet hoeven op te ruimen. Daar zit geen limiet aan. Smaakt boven de miljoen lijken de zalm minder? Nee.
Dat wij desondanks zo ontzettend veel van onszelf houden, is een mysterie. Of zelfverdwazing. Of levensinstinct.

Arnon Grunberg

Economie en moraal

Het zal zo'n jaar of vijf geleden zijn dat ik in een boekhandel in Neustadt an der Weinstrasse een boekje in mijn handen had van Hans Küng, een Duitse theoloog, dat de ondertitel droeg 'Warum Ökonomie Moral braucht'. Die titel trok toen mijn aandacht en intrigeerde mij ook enigszins. Ik dacht bij mezelf: wat merkwaardig toch dat deze vraag zich zo laat stellen, want zou het niet geëigender zijn en meer voor de hand liggen dat lieden die menen dat economie wel zonder moraal (of fatsoen) kan eens uitleg zouden geven over het hoe en waarom van die, wat mij betreft onmogelijke, stelling.
Maar misschien ben ik nog niet 'homo economicus' genoeg.


In de Correspondent van vandaag herinnert Rutger Bregman ons in 'Hoe de moraal uit de economie verdween' ons er eens fijntjes aan dat de economie toch ooit gewoon een tak en integraal onderdeel van de moraalfilosofie was. Dat waren dus overduidelijk andere tijden toen denkers als Locke, Smith en Stuart Mill belangrijke impulsen gaven aan het denken over en het vormgeven aan de samenleving en de maatschappelijke orde.

John Locke, Adam Smith en John Stuart Mill, de grondleggers van de klassieke economie, waren eerst en vooral moraalfilosofen. Ze waren constant bezig met vragen als: Hoe horen we ons te gedragen? Verandert het kapitalisme ons karakter ten goede of ten slechte? En wat is van waarde en wat niet?

Tussen “…” (17) Bertolt Brecht

Tja dat is toch normaal en we snappen toch zeker wel allemaal dat:

Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral

zoals Brecht al schreef voor de Dreigroschenoper.
Want: Wovon lebt der Mensch?



Die tekst doet me toch een beetje denken aan Scrooge en aan de gestrenge houding van de Noord-Europese rekenmeesters tegenover het (ver)arm(d)e Griekenland.
Wat tegengas in deze vanuit de Zuidelijke landen lijkt nu toch serieus dreigende splijtstof voor het Europese project te worden. Want zeggen de rekenmeesters: te vreten of niet, schuld is schuld, nietwaar?
Wel, in verband met dat vreten, de beeldvorming en hoe samenlevingen functioneren valt daar misschien nog wel iets op af te dingen - zie bijvoorbeeld dit artikel in de Correspondent eens.

Hoe dan ook, eerst komen de basale levensbehoeften en waar het de moraal betreft vermoed ik toch meer van mijn geestverwanten en gelijkgestemden onder de politici en de aanhang van Syriza of Podemos te zullen treffen dan onder de neo-liberale politici, salon-socialisten en besturende en managende technocraten die in dit Noordelijk deel van Europa de beeldvorming lijken te sturen en te bepalen.

Brecht en Keynes leken het toch iets beter te begrijpen dan de meeste van onze huidige bollebozen en hotemetoten.

Sexting?

Als je wilt weten wat dat is, zou je het je beste vriend eens kunnen vragen:

"Sexting" bestaat uit de Engelse woorden "sex" en "texting" (dit laatste woord betekent: sms'en).

Met de komst van de nieuwe media en de smartphone lijkt zich bijna stilletjes en in rap tempo een nieuwe 'seksuele revolutie' te voltrekken: Dat ziet er door mijn ogen toch iets anders en ook wel iets dwingender uit dan die vorige 'seksuele revolutie'. De interessante vraag bij een dergelijke ontwikkeling is steeds welke invloed dat op onze (publieke) moraal en omgangsvormen zal hebben. En aan die vraag kleven nog heel wat vaak onvoorziene haken en oogjes: Evenals aan die vrijheid en openheid dus, die we doorgaans zo gretig roemen en nastreven: Vrijheid betekent blijkbaar niet altijd blijheid! En zoals we al wisten staat 'smart' echt niet altijd voor slim.

Grunberg over onze moraal

Vandaag maakte Arnon Grunberg in de Volkskrant de volgende opmerkingen over de heersende moraal in de Lage Landen:

Voetnoot Dekmantel ‘Een morele opvatting an sich verandert niets aan de wereld, mensen vergeten dat vaak’, schreef een vriend. In een maatschappij waar alles, in naam van de vrijheid van meningsuiting, gezegd mag worden, zijn morele opvattingen daarom strikt gezien frivool. De moraal moet door economische en militaire macht worden gesteund, wil zij iets voorstellen. Zou het kunnen dat vooral Nederlanders dit vergeten? Een vriendelijk jongeman ziet in een ex-bankier de personificatie van het kwaad, PowNews jaagt op daders van een mishandeling. PowNews en aanverwante media zijn hiermee feitelijk de voortzetting van de katholieke kerk met Nederlandse middelen. Domheid verspreiden met het opgeheven vingertje - domheid en moralisme gaan hand in hand - en dat alles uiterst belegen, hypocriet, en humorloos. Veel Nederlanders mogen de schandpaal in ere willen herstellen, maar misschien moeten ze leren hun moraal, net als hun belastingaangifte, geheim te houden.

Bijna weer helemaal mee eens, alleen geloof ik niet dat we er erg veel beter van gaan worden als we onze moraal en onze belastingaangifte nog strikter geheim zouden houden of onbesproken zouden laten. Het lijkt me daarentegen wel redelijk dringend worden en beslist heilzaam werken onze moraal, onze morele opvattingen en onze belastingpraktijken eens wat nader, wat kritischer, wat realistischer, wat eerlijker en wat openlijker tegen het licht te houden en onder ogen te zien zonder er een volksgericht van te maken.

Welke richting dan?

Tot zover dan een tot richtingwijzer omgedoopte en vertaalde GT Primer zoals die op het GTI blog te vinden is onder het (uit)rolmenu 'About GTI'. Er is overigens ook een recentere GT Primer van de hand van John McGee en Marge Brown, te vinden en te downloaden op het GTI blog. Dat is een k(l)eurig pdfje van 36 bladzijden dat ik in het Nederlands vertaald en onder de titel: Wat is Gentle Teaching?, terugvind als openingsartikel in de map die bij de basistraining uitgereikt werd.

Ik ben eerlijk gezegd bijzonder benieuwd naar de reactie van mensen op het doorlezen van één of beide van deze teksten. Geïnteresseerden in Gentle Teaching zou ik, als men niet al te zeer terugschrikt voor wat lichtelijk stichtelijke lectuur, zeker ook aanraden kennis te nemen van ‘Feeling at home is where the heart must be’ en ‘Mending broken hearts’ van McGee. Zoals ik al eerder eens te berde bracht kan ik me goed voorstellen dat het enerzijds wat zoet, zacht en zompig en anderzijds weer wat stichtelijk en belerend over zou kunnen komen terwijl er ook nog eens een niet geringe persoonlijke inzet gevraagd wordt in termen van je verantwoordelijk te voelen en te weten voor het welbevinden van vooral de zwakkere of onfortuinlijke ander. Maar wanneer we een beetje door dergelijke associaties en connotaties heen prikken gaat het toch in essentie steeds over iets zeer wezenlijks in het menselijk bedrijf, over iets wat ik elders onze existentiële bestaansgrond noemde.

Wat dat aangaat vertonen de teksten van McGee volgens mij wel enige verwantschap met andere fenomenen en teksten waarin dergelijke onderscheiden dimensies zich vaak als een soort dubbele bodem prominent lijken op te dringen. Ik moet dan zomaar even denken aan de soms wat frivole en lichtvoetige gedichtjes over vriendschap van bijvoobeeld Toon Tellegen of Toon Hermans, die volgens sommigen niet altijd ware poëzie mogen heten maar ondertussen heel veel mensen kunnen beroeren en tot troost kunnen zijn. En wat te denken van de kerstboodschap en hoe wij collectief dat feestje als homo economicus inmiddels vorm geven en er tegenaan kijken? We kunnen deze maand vast de discussies weer tegemoet zien over de uit de hand gelopen commercialisering van dat feest dat toch moest getuigen van een blijde boodschap en of de moderne mens daar nog wel een boodschap aan heeft en of de verwording van dat feestje niet illustreert hoe armetierig ons geestelijk leven er voor staat en zo meer.

Ach ja, de vraag is maar: waar wil je naar kijken?

In ieder geval meen ik in de woorden van McGee, hoewel hij zijn woorden niet op rijm zet, een zelfde soort boodschap te horen als in de gedichtjes van Toon en Toon. En hoewel het geen literair hoogstandje kan heten, meem ik in de woorden van McGee toch een zelfde soort verontwaardiging over domme en blinde onrechtvaardigheid te horen als in de verhalen van Dickens. En zonder het proza van McGee ook maar met de bijbel of religieuze geschriften van andere signatuur te willen vergelijken, kan ik me toch niet aan de indruk onttrekken dat de essentie en de ondertoon van zijn verhaal eenzelfde is als je ook in bijna elke religie terug kunt vinden.

En het heeft toch eigenlijk ook wel iets van een kerstboodschap, vind je ook niet?

Komt dat dan even mooi uit deze maand! Heb ik tenminste een beetje het gevoel aan de decemberplicht te hebben voldaan om in deze donkere dagen ook iets van een stichtelijk woord op dit blog te laten klinken.

Variamoralia

Het kan verkeren! Dat geldt ook voor de gangbare moraal en voor de dubbele moraal en voor elke andere moraal en voor onze beoordeling daarvan. Woorden als 'moreel' en 'moraliteit' lijken we niet graag of makkelijk meer te in de mond te nemen. Wellicht vanwege de associatie met het woord moraliseren? Dat evenals het leven en de cultuur de heersende moraal aan verandering onderhevig is, lijkt me wel te begrijpen; de aard en de richting van die veranderingen valt dan, wat mij betreft, niet altijd even goed te volgen.

Twee jaar geleden zag ik ergens in Duitsland in een boekhandel een boekje liggen met een titel die me enigszins intrigeerde. Het was Warum Ökonomie Moral braucht van Hans Küng, een theoloog. Het lijkt me tekenend voor onze huidige cultuur dat een theoloog zich geroepen voelt het waarom daarvan te moeten uitleggen en te beargumenteren. Terwijl ik dan denk dat de politici, economen en leidende figuren uit het bedrijfsleven die menen dat onze economie, 'of all things' ooit waardevrij zou kunnen heten en het zonder ethische regels zou kunnen stellen eerder iets uit te leggen en zich te verantwoorden hebben. Het lijkt de wereld wel op z'n kop! Welke merkwaardige veronderstellingen en denkbeelden zijn er toch in onze cultuur geslopen? De verhouding economie en ethiek zal de komende jaren nog heel wat prangende vragen opleveren en daar krijgen we vast nog het nodige mee te stellen; de politiek lijkt voorlopig nog niet rijp of van zins om daar adequate antwoorden op te formuleren.

Wij mensen zijn zo'n beetje in een doorlopende morele conversatie met elkaar verwikkeld. We lijken elkaar, in weerwil van de ogenschijnlijke aarzeling woorden als 'moreel' of 'moraliteit' te gebruiken, in veel opzichten ook steeds meer de wet voor te willen schrijven en steeds strakker de maat te willen nemen. Soms tot in het absurde toe. Waarom we in het ene geval niet opkijken en in het andere geval verontwaardigd te hoop lopen is weleens wat ondoorgrondelijk en raadselachtig.

Naar aanleiding van het rumoer rond het te proclameren gedicht en een teruggefloten burgermeester met de laatste dodenherdenking op 4 mei en in het kader van de maand van de geschiedenis wordt er momenteel in de media onder Nederlandse historici een levendige discussie gevoerd over wat en wie te gedenken bij die gelegenheid en wat algemener of en hoe dan het verhaal van goed en fout in de tweede wereldoorlog verteld zou moeten worden zonder in al te gemakzuchtige oordelen te vervallen.

'Moraal' mag dan niet populair zijn, het duikt overal op en kruipt, bij wijze van spreken, waar het niet gaan kan. En er lijkt niets veranderlijker dan ....

Een frappante illustratie van de conjunctuur in de beeldvorming over het morele gehalte van publieke figuren en de rol van de media daarin vond ik toch altijd de aanzienlijke variatie in het publieke ordeel over de seksuele escapades van twee van de ooit machtigste mannen ter wereld in het doorgaans puriteinse Amerika. Ooit schudde deze twee mannen elkaar nog eens de hand. Dat was tijdens het presidentschap van JFK, die grapte dat hij geen drie dagen zonder seks kon omdat hij dan ernstige hoofdpijn zou krijgen en over wie de grap de ronde deed dat als ze een dynamo op de draaideur, waardoor zijn minnaressen in en uit kwamen, zouden zetten, het Witte Huis qua elektriciteit bijna zelfvoorzienend zou kunnen zijn. Als je dan ziet hoe (overigens niet alleen) de meeste Amerikanen Kennedy op een voetsuk plaatsen en het nimmer zullen wagen om zijn morele integriteit ook maar in twijfel te trekken en je ziet vervolgens ziet hoe Clinton, in een poging hem uit het ambt te wippen, het hemd van het lijf (of moet je zeggen de broek van z'n kont) gevraagd werd om expliciet te worden over wat hij zoal tijdens een rookpauze met mevrouw Lewinski uitvrat. Een flagranter verschil in beoordeling van morele integriteit kun je toch nauwelijks voorstellen. Zoals de oude Brederoo al zei: Het kan ....., zeker in kwesties aangaande de seksuele moraal.

Maar echt niet alleen op dat terrein. Het lijkt mij 10 of 20 jaar geleden toch niet goed denkbaar geweest dat een gevreesde, gewelddadige en moorddadige misdadiger, in het huidige spraakgebruik opeens een 'topcrimineel' genoemd, zo'n podium in de media geboden zou worden als onlangs aan 'de neus'. Terwijl het medium televisie zo'n sluwe en doortrapte morele imbeciel, die overigens niets interessants te melden maar hooguit nog wel oude rekeningen te vereffenen heeft, juist in deze huidige tijd alle gelegenheid biedt zich, zoals dat tegenwoordig heet, als 'brand' of 'merk' te profileren. En daar kun je, als je je bewust bent van je marktwaarde en het wat slim aanpakt, je bankrekening voortvarender mee aanvullen dan met hard werken.

Eerbied

Nee, dit gaat nu eens even niet over grijze haren ... alhoewel? .. ;-)



Maandag las ik een aardig stukje in de krant waar ik mij wel weer eens volledig in kon vinden.
Het artikeltje in de Volkskrant was van de hand van René Cuperus onder de titel: De opstand tegen de effiency-samenleving.

Het betrof een aanklacht tegen wat Cuperus hier commerciële lijkenpikkerij noemt; de commercialisering van de uitvaartbranche.
Dit als onderdeel en voorbeeld van de vermarkting van de samenleving:

Wat er in de uitvaartbranche gebeurt, staat model voor een bredere trend in de richting van een efficiency samenleving. Die wordt gekenmerkt door extreem ver doorgevoerde processen van rationalisering, arbeidsdeling, schaalvergroting en informatisering, allemaal samengebald in best practice ‘business modellen’. En die worden over de wereld uitgerold door de grote consultancy en accountancy bureaus. Van ‘communistisch’ China tot aan onze goedmoedige Nederlandse huisarts.
Tegen deze brave new world van hyper-efficiency is in Nederland een stille opstand gaande. Dat is de zzp-revolutie.

Van die revolutie heb ik helaas nog weinig of niets gemerkt maar ik help Cuperus graag en van harte hopen dat er zoiets gaande is of plaats zal vinden. Tegenkrachten in die richting lijken me hard nodig, maar ik hoor vooralsnog alleen maar een paar roependen in de woestijn die hun verhaal bij de Pauw en de Witte man of vergelijkbare pseudo-intellectuele tokshowfiguren alleen mogen komen doen als het een nieuwe hype, ophef en vertier of voldoende kijkcijfers oplevert. Cuprerus lijkt iets optimistischer te zijn en concludeert:

Men vlucht weg wanneer ondernemerschap management wordt, creatieve processen vervangen worden door rapportage en monitoring, en gepassioneerdheid plaats moet maken voor regeldrift en controledwang. Dan volgt de exodus uit de efficiency-fabrieken.
Er zijn wat dat aangaat tegengestelde krachten in onze samenleving werkzaam: aan de ene kant de door de globalisering en Europeanisering aangeblazen schaalvergroting, fusie- en overnamegolf, op basis van maximaal efficiency-denken. Aan de andere kant is er juist volop kleinschalig ondernemerschap van creatieve individuen. Van de kracht van dat laatste zal afhangen of er voldoende tegenwicht geboden kan worden aan de nu van zijn ankers losgeslagen markt- en efficiencysamenleving.

Nogmaals ik help hem het hopen omdat zowel de samenleving als de heersende moraal daarmee gediend zouden zijn. Terugkomend op het item over de uitvaartbranche naar aanleiding van het programma Moraalridders besluit hij met:

Nabestaanden verdienen meer respect. De dood verdient meer eerbied.

Ik zou daar aan toe willen voegen: Elk mens verdient meer respect en ook het leven verdient meer eerbied!

Rituele dans om moreel gelijk

Het politieke bedrijf lijkt toch wel erg vaak op rituele en vooral opportunistische koehandel en gesjacher in de rituele dans om de macht en om de kiezer te behagen.

Als onze moderne bio-industrie de voorschriften uit de Koran en Torah aangaande het ritueel slachten naar de letter maar bovenal naar de geest toch eens net zo ter harte zou nemen en tot gangbare praktijk zou maken als nu winstbejag en technologische efficiency- en hygiënemaatregelen, dan zou er volgens mij vele malen meer dieren onnodig leed bespaard worden dan door het onverdoofd ritueel slachten te verbieden.



In Oostenrijk lijkt stelt men in deze en in grondwettelijke zin vrijheid van religie boven dierenwelzijn en wordt als compromis de verdoving onmiddelijk na de rituele slachting toegediend.

Vertegenwoordigers van de betreffende godsdiensten wijzen erop dat die religieuze voorschriften hen er expliciet toe aanzetten het dier goed te verzorgen en met respect te behandelen en er op alle mogelijke manieren zorg voor te dragen dat het dier geen stress ondervindt. De eigenlijke slachting moet zo deskundig en effectief mogelijk, zeg maar mindful gebeuren met een minimum aan belasting voor het dier.
Een dergelijke praktijk komt mij nu zomaar ook voor als in hoge mate bevordelijk voor de menselijke moraliteit, het besef aardse wezens te zijn die iets doen in en met deze wereld en het ten volle verantwoording nemen voor ons eigen handelen.



Een meer voorkomende en steeds gangbaar wordende houding is om met een beroep op ons zo vaak de hemel in geprezen democratisch bestel de publieke morele opinie van de dag even in wetjes en regels te gieten om dan handenwrijvend te roepen: 'ziezo dat is ook weer geregeld en daarbij te denken wat zijn wij toch goed, hè!', en vervolgens weg te kijken van de resterende en aldus opgeroepen narigheid of die te wijten aan bv. economische wetmatigheden die wij nu eenmaal niet de hand in zouden hebben.
Die houding lijkt mij wat algemener en soms wel lastig te vermijden omdat ons bij voortduring gevraagd lijkt te worden om morele oordelen te vellen over zaken waar we bij gebrek aan ervaring gewoon het fijne niet van weten. We moeten toch overal een mening over hebben, nietwaar?
Die houding lijkt mij ook niet zo zeer onze morele gevoeligheid te slijpen of onze morele antennes te fine-tunen alswel vooral het over morele kwesties redeneren, en niet zelden het direct klaar staan met een mening of oordeel, te bevorderen.



P.S. Ik heb absoluut niets tegen kritische geluiden en een zinnige discussie over ritueel slachten en dierenwelzijn. Integendeel, ik heb echter weleens wat moeite met de vaak gratuite en zelfgenoegzame eenzijdigheid die in dergelijke discussies zo gemakkelijk en zo vaak de boventoon lijkt te voeren.

Zie bv. ook Sytze Faber hierover.

Ook 50 jaar terug

Eveneens 50 jaar terug, een dag voordat Gagarin de ruimte ingeschoten werd, begon ook het proces tegen Adolf Eichman.
Eichman werd door de Mossad uit Buenos Aires ontvoerd en naar Israel overgebracht om daar terecht te staan voor de moord op zes miljoen mensen.
Volgens het meest bekende verhaal zou het vooral aan de inzet en vasthoudendheid van Simon Wiesenthal te danken zijn dat Eichman gearresteerd kon worden en volgens andere geluiden zou hij weing tot niets met die arrestatie van doen gehad hebben.



Ik was als 10- en 11-jarige bijzonder geïntrigeerd door deze zaak en volgde de verhalen hierover en de rechtbankverslagen op de letter en de voet.

Hannah Arendt en Harry Mulisch waren twee bekende namen die verslag deden vanuit Jeruzalem en schreven ook beiden een boek over Eichmann's motieven en hoe die te duiden.
Veel bekend in dit verband kreeg ook het zogenaamde Milgram experiment van Stanley Milgram.
De meeste mensen die kennis nemen van dit experiment ervaren de resultaten ervan als nogal onthutsend en dat vind ik geenszins verbazingwekkend of verwonderlijk. Toch wordt het, waar het inzicht verschaffen in de wat minder goede en wellevende aard van het beestje dat we ook zijn, nog eens flink overtroffen door een experiment van Philip G. Zimbardo uit 1971. Dit betreft het zgn. gevangenisexperiment dat na de Abu Ghraib affaire hernieuwd in de actualiteit en de belangstelling kwam te staan.

Wat deze experimenten laten zien is hoezeer de mens zich in zijn gedrag door omgevingsfactoren laat bepalen. Allerlei populaire en populistische geluiden tot het tegendeel ten spijt.
Ik heb nu bepaald niet de indruk dat het huidige politieke, sociaal-economische en sociaal-culturele klimaat erg bevorderlijk zou zijn voor een bijzonder evenwichtige en gezonde omgeving waarin mensen en menselijkheid bij uitstek kunnen gedijen.

Veranderende moraal

Heb ik, terwijl het daar nu juist zo van toepassing was, in 'Andere tijden!' toch helemaal nagelaten om de lijfspreuk van ons aller Bredero nog eens te memoreren! Nou ja een volgend keer beter.

Dat de tijden veranderen is zonneklaar. De vraag is dan telkens weer of die andere tijd al dan niet veranderingen ten goede met zich mee brengt en dat is zelden een simpele en eenduidige vraag.
De zogenaamde seksuele revolutie biedt een aardig schoolvoorbeeld van hoe zo'n schijnbaar eenvoudige vraag een hele serie complexe en soms onvoorziene verbanden met zich meebrengt.



Wat behelste die seksuele revolutie dan?

Om dat even wat in perspectief te plaatsen hier twee citaten uit het hoofdstuk 'Gezinsgeschiedenis en gezins ideologie' van historisch pedagoog H.Q. Röling:

Voor een wat meer ontspannen houding tegenover seks, zoals die in de twintigste eeuw geleidelijk algemeen geworden is, zijn een aantal factoren van belang geweest; bijvoorbeeld het beschikbaar worden van voorbehoedmiddelen (met de invoering van de pil in de jaren zestig als duidelijke stroomversnelling) en het stijgen van de levensstandaard, waardoor er veel minder duidelijk een proletariaat was, waarin men kon terugzinken. Stand ophouden had langzamerhand geen zin meer. Mede daardoor kon men de strikte regels openlijk laten vallen. De zelfbeheersing was zozeer in alle lagen van de bevolking doorgedrongen, dat opgelegde ascese onnodig was geworden. De reactie daarop lijkt weer naar de andere kant door te slaan: in de twintigste eeuw werd het cultiveren van een minder exclusief mongaam seksueel gedrag een kenmerk van het openbare leven.

Naast het voorbeeld van film en tv is de laatste honderd jaar sprake van gerichte propaganda voor een positieve waardering van de seksualiteit, waarvoor in vele landen een beweging voor seksuele hervoming georganiseerd is. Deze organisaties kregen steun door het verbreid raken van ideeën over de schadelijke gevolgen van onderdrukking van seksuele gevoelens, zoals in de psychoanalytische theorieën. Dat leidde uiteindelijk tot een 'seksuele revolutie' in de jaren zestig, die er voornamelijk uit bestond dat er veel over seks gesproken werd en wel steeds in die zin, dat mensen in het algemeen problemen met remmingen op dit punt hadden.

(blz. 55 in 'Geschiedenis van opvoeding en onderwijs' onder redactie van B. Kruithof .e.a.)

Dat lijkt me een mooie compacte schets van de achtergrond waartegen we die zogeheten seksuele revolutie kunnen beschouwen.

Maar zijn we nu beter af na die seksuele revolutie of niet?
Ik zou toch zeer nadrukkelijk zeggen van wel. Moge het zo zijn dat we in het dagelijks leven in dit huidige tijdsgewricht aanzienlijk rustelozer en jachtiger zijn geworden en we navenant vaker last van korte lontjes lijken te hebben, onze houding tegenover seksualiteit lijkt toch duidelijk meer ontspannen te zijn geworden. Ik veronderstel dat de meeste mensen die deze veranderingen aan den lijve ondervonden en in de geest doorleefd hebben het wel zullen kunnen beamen dat dit aspect van het menselijk bedrijf nu, door de bank genomen, toch vrijmoediger, vollediger en vrijwilliger beleefd en genoten kan worden dan toen. Uiteraard zijn daar ook wel wat kanttekeningen bij te plaatsen, hetgeen dan her en der ook gebeurt en ook altijd zal blijven gebeuren. Seksualiteit is geen afgebakend gebied, doordrenkt alle andere terreinen van het leven en seksuele moraal en seksuele mores zullen ten alle tijden zowel op collectief als op persoonlijk vlak opnieuw hereikt of heruitgevonden moeten worden. Maak je borst dus alvast maar nat, daar zijn we voorlopig nog effe niet over uitgepraat!

De 'Andere tijden' uitzending 'Ruimte voor de pedofiel' is een terugblik op zo'n hereiking waar we met de geest en de kennis van nu terugkijken op de zich ontwikkelende opvattingen en praktijk van toen. Ik denk dat Henk Krol in die uitzending de spijker op de kop slaat als hij zegt dat het erg dom en naïef was om in de schuimende geestdrift van voortrollende emancipatiegolven de eigenheid en het belang van het kind zomaar geheel en al over het hoofd te zien.
Herman Baartman aanvaardde overigens in 1988 als eerste en enige een bijzondere leerstoel om zich bezig te houden met zaken als mishandeling en seksueel misbruik van kinderen. (voor geïnteresseerden hier zijn afscheidsrede in 2005)

Een wat andere maar toendertijd niet ongehoorde oliedomme en naïeve uitschieter in een overijverige poging om onszelf over oude remmingen heen te zetten, staat me nog bij uit de 70-er jaren, omdat het mij als nogal merkwaardig trof. Toen wilde het nog weleens gebeuren dat één der echtelieden, uit het zogeheten progressieve milieu, zomaar in een schier onbedwingbare behoefte aan openheid en het blootleggen van het eigen gevoelsleven de partner en naaste omgeving en een ieder die het maar wilde horen zonodig moest bekennen het ook met een ander te doen. Dat werd dan veelal gelardeerd met een beroep op spontane gevoelens en gevoeligheden die toch niet ontkend of genegeerd konden worden; wel enigszins vergelijkbaar met de manier waarop we nu in toenemende mate horen dat niet wij het zijn maar ons brein dat ons gedrag dicteert. De onbenullige en wat tragi-komische reactie van de omgeving luidde dan meer dan eens: wat goed van je zeg, dat je daar zo open en zo eerlijk voor uit durft te komen! Waarbij de gevoelens van de andere (bedrogen) partij dan minder interessant leken en die ook nog eens te horen kon krijgen: wat goed van jouw Karel of Truus dat ie/ze ....!
Want het moest toch vooral allemaal maar kunnen vonden we toen en hoeveel er op dat gebied dan kon moest nog een beetje ontdekt worden door de culturele voorhoede.

Maar teveel belangstelling voor de mores en de moraal van toen leidt natuurlijk wel de aandacht af van de mores en de moraal van nu. Ik ben toch wel benieuwd hoe men over 30 jaar zal terugblikken op de moraal van vandaag de dag en wat men daar dan weer onbegrijpelijk dom en naïef aan zal vinden? Welke al dan niet moraalridder kan zich daar al iets bij voorstellen?

Tja ... 't kan verkeren ... zullen we Bredero dan toch maar weer eens nazeggen.



P.S. Ruim 20 jaar geleden schreef ik eens een scriptie onder de titel 'Seksueel verlangen' en herinner me dat ik toen nogal wat moeite had met de nieuwe spelling en dat ik de 'X' telkens weer moest veranderen in een 'KS'; geen ponem en een stuk minder sexy, vond en vind ik. Al die veranderingen, die nieuwigheden en die malle fratsen toch ook altijd. Maar goed, ik moet bekennen dat het toch wel enigszins begint te wennen.
Schreef Yvonne Kroonenberg niet ooit: 'Alles went, behalve een vent'?