Tussen “…” (17) Bertolt Brecht

Tja dat is toch normaal en we snappen toch zeker wel allemaal dat:

Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral

zoals Brecht al schreef voor de Dreigroschenoper.
Want: Wovon lebt der Mensch?



Die tekst doet me toch een beetje denken aan Scrooge en aan de gestrenge houding van de Noord-Europese rekenmeesters tegenover het (ver)arm(d)e Griekenland.
Wat tegengas in deze vanuit de Zuidelijke landen lijkt nu toch serieus dreigende splijtstof voor het Europese project te worden. Want zeggen de rekenmeesters: te vreten of niet, schuld is schuld, nietwaar?
Wel, in verband met dat vreten, de beeldvorming en hoe samenlevingen functioneren valt daar misschien nog wel iets op af te dingen - zie bijvoorbeeld dit artikel in de Correspondent eens.

Hoe dan ook, eerst komen de basale levensbehoeften en waar het de moraal betreft vermoed ik toch meer van mijn geestverwanten en gelijkgestemden onder de politici en de aanhang van Syriza of Podemos te zullen treffen dan onder de neo-liberale politici, salon-socialisten en besturende en managende technocraten die in dit Noordelijk deel van Europa de beeldvorming lijken te sturen en te bepalen.

Brecht en Keynes leken het toch iets beter te begrijpen dan de meeste van onze huidige bollebozen en hotemetoten.

Zo moreel en zo gedwee?

Je bezighouden met en nadenken over moraliteit, op de manier waarop filosofen en andere theoretici als bijvoorbeeld pedagogen of psychologen dat doen, kent een merkwaardig en wat paradoxaal of dubbel aandoend aspect. Wanneer je je namelijk vragen stelt over de aard van moraliteit, zul je je ook moeten verdiepen en inleven in de drijfveren en overwegingen van lieden die je ronduit immoreel vindt (zou dat Jim Fallon wellicht wat makkelijker afgegaan zijn dan bv. Hare of Babiak?). Moraalfilosofen zijn hoe dan ook op z'n minst een beetje dubbel en soms wat deugnieterig.

Over moraliteit is door de eeuwen heen veel gezegd en geschreven. Het gegeven roept ook altijd de nodige vragen op en daar zijn we doorgaans ook erg druk mee. Meestal en bij voorkeur liever niet onder de noemer 'moraliteit' weliswaar, want dat bekt momenteel niet zo lekker. Maar gooi eens een balletje op over wat goed en kwaad zou zijn, over wanneer of waarom iets eerlijk of oneerlijk mag heten, over wat gelijke rechten, gelijke kansen of (in huidige new-speak) een 'level playingfield' in concreto zouden betekenen en we raken niet snel uitgepraat. Dan lijken we opeens in een alledaagse en doorlopende morele conversatie met elkaar verwikkeld.

Onlangs las ik een Voetnoot van Arnon Grunberg met de titel 'Leerstuk'. Daarin roemde hij de theaterbewerking van Jeder stirbt für sich allein, een roman van Hans Fallada uit 1947 (zie hierover ook Gerrit Brand) en noemt het een leerstuk omdat:

Er worden vragen gesteld over de relatie tussen gehoorzaamheid en moraal, fatsoen en futiliteit die zo indringend zijn omdat we in een tijd leven waarin gehoorzaamheid weer met moraal wordt verward.

Die laatste constatering kan ik, helaas, nogal eens met hem delen. Als Nederlander is mij mijn hele leven zo'n beetje bijgebracht dat onze oosterburen een uiterst volgzaam volkje zouden zijn met een overmatige 'befehl ist befehl'-mentaliteit. Na ruim 60 jaar in ons landje geleefd te hebben, moet ik toch constateren dat wij Nederlanders er ook van van kunnen. Met name op het werk, in bestuur en politiek zie je hier niet zelden een brave en blinde volgzaamheid aan regels, opdrachten of groepsmores die boven alles lijkt te gaan en ogenschijnlijk weinig boodschap heeft aan overwegingen van morele aard. Het lot van klokkenluiders in dit land vind ik in dit verband nogal eens boekdelen spreken.

Maar moraliteit is dus iets anders dan gehoorzaamheid; dat zullen de meesten van ons toch wel met Grunberg eens zijn? Goed om te bedenken wanneer we het nog eens over moraliteit en/of over opvoeding hebben!

Waanzin aan de Wannsee

Wie naar Duitsland gaat en enige belangstelling voor de geschiedenis en de cultuur van dat land weet op te brengen, stuit daarbij ook onvermijdelijk altijd weer vrij rap op de tweede wereldoorlog en de Holocaust of de Shoah. Zeker ook in Berlijn waar er genoeg musea en plekken zijn om de herinnering aan die schandvlek op onze Westerse beschaving levend te houden. Zoals bijvoorbeeld deze gedenkplaat op de Neue Synagoge

(De Neue Synagoge bevond zich zo'n 200 meter van ons hotel en werd permanent bewaakt) Een voor elke voorbijganger of toerist wel heel opvallend en nauwelijks te missen monument ter na gedachtenis van de waanzin en de ellende van de vernietigingskampen is het Holocaust-Mahnmal ofwel het Denkmal für die ermordeten Juden Europas.

Hierin wordt iets van de massaliteit van individueel ondervonden leed tot uitdrukking gebracht.

Zonder nu onze vakantie al teveel op te offeren aan het ophalen van ellende en narigheid die nu eenmaal geweest is en niet ongedaan gemaakt kan worden, wilden we daar toch wel enige aandacht aan besteden en er ook dit keer weer eens bij stilstaan. Op aanraden van vrienden werd het een bezoek aan het Haus der Wannsee Konferenz.

Dat 'Haus' is gelegen op een idyllische plek aan de Wannsee, waar wel meer riante villa's te vinden zijn. Om ook wat van die ambiance op te snuiven hebben we eerst maar eens een laat ontbijt gebruikt beneden aan de waterkant.

En toen op naar die mooie, kapitale villa waar op 20 januari 1940 die conferentie plaatsvond waarin de reeds razende, al geruime tijd gepropageerde en ingezette waanzinnige haatcampagne tegen het Jodendom definitief bezegeld werd als die 'Endlösung der Judenfrage'. De algehele en resolute vernietiging van een etnische bevolkingsgroep werd hier door hoge regeringsfunctionarissen formeel en op organisatorisch en ambtelijk niveau in kaart gebracht, gestroomlijnd, gemanaged en tot beleid uitgeroepen. Zij het dat het verder een 'unwritten order' bleef; het moest tegen elke prijs uitgevoerd worden maar de wereld moest er maar zo weinig mogelijk weet van hebben.

Het originele protocol en notulen die bewaard gebleven zijn, en herontdekt werden, zijn hier te zien in dezelfde ruimte waar het lot van vele slachtoffers bezegeld werd. Daarvoor zijn er diverse kamers waarin een indringend relaas uiteengezet wordt hoe de aanloop naar de georganiseerde jodenhaat en -vervolging verliep en zo kon verlopen. Daar realiseer je je dat het ook in onze huidige tijd zeker nog als een waarschuwing tegen vreemdelingenhaat en het denigrerend wegzetten van bepaalde bevolkingsgroepen mag gelden.

Evenals een bezoek aan een concentratiekamp is het indrukwekkend en benauwend maar toch ook wel op een iets andere manier. Het is uitstekend gepresenteerde documentatie die je hier te zien krijgt. Op het WereldWazigeWeb prijkt deze locatie uiteraard gewoon op het lijstje 'toeristische attracties' en kun je het ook als zodanig te beoordelen. Een absolute aanrader voor nieuwsgierigen en geïnteresseerden, zou ik dan zeggen.

Voor enig contrast met bovengenoemde treurigmakende waanzin zijn we daarna naar de nabijgelegen Villa van Lieberman gegaan. Ook een behoorlijk idyllische plek om te vertoeven met een ruimtelijke tuin met prachtig uitzicht op en over de Wannsee. Max Lieberman was een bekende en belangrijke Duitse impressionistische schilder die ook veel in Nederland heeft geschilderd en goed bevriend was met Isaac Israels. Toevallig zagen we de dag daarvoor nog enige van zijn Hollandse tafereeltjes in de Alte Nationalgalerie hangen. In de Liebermanvilla zagen we onder andere een tv-documentaire over zijn leven. En ook daarin dook de waanzin van het nazi-regime weer op . Want ook Lieberman werd als self-made man en goed geïntegreerde jood aan het eind van zijn leven geconfronteerd met de systematische vernedering en treitereien die joodse mensen ten deel viel. Zijn vrouw Martha wist zich acht jaar na de dood van haar man ternauwernood aan de ultieme ontluistering te onttrekken door zelfmoord te plegen juist toen zij door de nazi's opgehaald zou worden om naar een concentratie/vernietigingskamp getransporteerd te worden.

Een door de geschiedenis beladen en contrastvolle omgeving dus daar aan de Wannsee; en wellicht een goede aanleiding om eens wat over het begrip 'moreel' en de aard van onze 'moraliteit' te mijmeren.

De morele imbeciel? (3)

Labyrinth behandelde het onderwerp van de geslaagde morele imbeciel in de aflevering: Zonder geweten en BBC Horizon maakte een documentaire over dit onderwerp onder de titel: What makes us good or evil met daarin het intrigerende verhaal van Jim of James Fallon.
Fallon kwam nietsvermoedend als neurowetenschapper in aanraking met de hersenscans van geweldadige psychopaten die hij als een onderscheiden groep wist te duiden. Om later tot de ontstellende ontdekking te komen dat zijn eigen hersenen een zelfde beeld lieten zien.
Hier een deel uit die laatste documentaire waarin Fallon zijn verhaal doet:



En zijn TEDtalk hierover:
met desgewenst een Nederlandse transcriptie. Zoiets vind ik toch wel bijzonder, Jim Fallon blijkt iemand met het brein en het genenpakket van een psychopaat te zijn maar niet met het ontspoorde en ontregelende gedrag waar we deze lieden doorgaans aan zouden kunnen herkennen. Zowel hijzelf als zijn naasten herkennen toch wel allerlei kenmerken en trekjes die gewoonlijk aan psychopaten worden toegeschreven. Wat in zijn geval wellicht afwijkend is, maar dan toch niet alleen ten opzichte van de morele imbeciel, is dat hij vooralsnog goudeerlijk blijft. Zijn veklaring voor de ontwikkeling van destructief psychopaat gedrag is dat daar minstens drie ingrediënten voor nodig zijn. Te weten een bepaalde genetische opmaak, een zeker afwijkend beeld van de hersenen en het ondergaan van traumatiserende ervaringen als die van misbruik, mishandeling en geweldsdelicten: Ondanks of juist vanwege zijn credentials lijkt Fallon me toch een bij uitstek betrouwbare onderzoeker en wetenschapper waar het deze materie betreft! Bepaald geen imbeciel, moreel of anderzins! Maar wel iemand met een bijzondere identiteit die iets behartenswaardigs te melden heeft. < vorige | volgende >

Geschiedenis

Wat mag dan wel niet Geschiedenis heten?

Een tijdlijn op facebook soms?
Is het eerder ouwe koeien uit de sloot halen?
Of is geschiedenis gewoon een chronologische opsomming van wat belangwekkende feiten; zoals alom in de boekjes en op grafstenen en monumenten vermeld?
Is geschiedenis wellicht niet veel meer dan een geromantiseerde mengelmoes van fictie en al dan niet vermeende feiten?
Is geschiedenis dan slechts een leuke verzameling mooie, soms wat saaiere en soms heel spannende verhalen of toch eerder een nagenoeg getrouwe weergave van een ver en/of nabij verleden?
Wordt geschiedenis niet altijd en per definitie misbruikt voor politieke en ideologische doeleinden?
En is het niet een beetje van alles?

Volgens Napoleon Bonaparte hield geschiedenis inderdaad een beetje het midden tussen bovenstaande beweringen en is het die versie van het voorgaande en het voorbije waar we het over eens kunnen worden:

History is the version of past events that people have decided to agree upon

Winston Churchill, een andere grote Europese staatsman veroorloofde zich een wat meer activistische houding tegenover de geschiedenis en zei:

Ik denk dat de geschiedenis wel mild over mij zal oordelen, want ik ben van plan haar zelf te schrijven

De meest bekende en meest gehoorde 'quote' over geschiedenis lijkt me toch wel dat:

zij die niet(s) van de geschiedens willen leren, gedoemd zullen zijn hem te herhalen

Op uiterst individueel en persoonlijk vlak en in leertheoretische zin, lijkt dat soms ook wel het geval. We zijn toch zeker niet voor niets tegenwoordig allemaal zo aan het groeien en bloeien geslagen? Kijk eens hoe wij ons bezighouden met en investeren in persoonlijke ontwikkeling en persoonlijke groei.
Aan life-coaches, trainingen persoonlijke effectiviteit, lieden die ons de sleutels naar het geheim van succes en rijkdom tegen enige betaling en volle overgave wel willen openbaren geen gebrek. Genoeg te vinden en voor ieder wat wils op het web inzake self-development en zelfverrijking.



Op collectief niveau werkt dat natuurlijk allemaal iets geleidelijker en stroperig. De vaderlandse geschiedenis herschrijf je niet zomaar even (alhoewel?) en welke richting we met dit land en dit werelddeel uit willen is een politieke vraag, waar we het maar moeilijk, zo niet onmogelijk, over eens lijken te kunnen of willen worden.

Volgens mij staat het herschrijven van de geschiedenis zo'n beetje gelijk aan het (her)definiëren van onze identiteit en is dat iets waar we ons bijna onophoudelijk mee bezighouden.
De actieve werking van ons geheugen!



Wat betreft Nederland en de loop van de geschiedenis schijnt iemand weleens beweerd te hebben dat in dit land alles 50 jaar zou gebeuren. Dat zullen we maar niet al te letterlijk nemen.
Dat we in dit land wel de nodige moeite hebben met de kwalijke kanten van onze geschiedenis zal de oplettende krantenlezer en nieuwskijker zeker niet ontgaan zijn.
Ruim 50 jaar na dato komen er nog met enige regelmaat nieuwe of minder bekende feiten over de zogeheten 'politionele acties' aan het licht of in het nieuws.
Reden voor drie gerenommeerde Nederlandse instituten om te vragen om nieuw en vollediger onderzoek naar die 'politionele acties'.



Professor Bambang Purwanto van de Gadjeh Mada Universiteit in Yogyakarta vindt dat een uitstekend idee zo laat hij in de Volkskrant van afgelopen donderdag weten. Want zo zegt hij:

Veel dingen weten we niet van elkaar. Al die informatie moeten we nu samenvoegen. Ik denk dat er zaken zijn die Indonesiërs zich herinneren en die voor Nederlanders totaal onbekend zijn en omgekeerd.

Bambang Pruwanto is een historicus die nadrukkelijk vindt dat we wel degelijk iets van de geschiedenis kunnen leren en hoopt dat we die kans dan ook grijpen.

Nu krijgen we voor he eerst de kans onze geschiedenis als één geheel te zien en dat zal voor zowel Indonesiërs als Nederlanders nog vele verrassingen opleveren. Je kunt zeggen dat de balans zal worden hersteld, dat we dit doen om er allemaal beter van te worden. Je kunt niets wegpoetsen van wat er is gebeurd. Maar we moeten onze informatie delen om een beter zicht te krijgen op onze eigen geschiedenis. We moeten onze geschiedenis niet alleen kennen en verklaren, maar er ook van leren. Het gaat niet enkel om de geschiedenis van de Nederlanders of de Indonesiërs, maar om die van de mensheid.

Is dat niet een wat al te hoge en ruime pretentie?
Niet de vraag stellen: wie ben ik? of de vraag wie zijn wij als groepje? maar wie zijn wij als mens en als mensheid?
Ik weet het niet maar hij lijkt mij, hoe dan ook, wel een zeer kundig historicus, een verstandige vent en een geschikte peer, die professor Bambang, die zegt dat je niet objectief maar wel eerlijk over het verleden kunt oordelen.

Je moet de geschiedenis niet gebruiken om elkaar te haten of te beschuldigen.

zei hij ook nog.
Een beetje van dergelijk historisch besef kan nooit kwaad.

Diagnose GreuroSM

Ik heb nog altijd geen boek van hem gelezen en ik kijk zelden op zijn blog, maar ik lees altijd trouw en met enig plezier de voetnoten in de Volkskrant van Arnon Grunberg.
Meestal met nogal wat herkenning en instemming en een enkele keer licht fronsend als hij bv. de vermeende heilzame en corrigerende werking van de financiële markten, naar mijn smaak, wat al te kritiekloos als objectief en noodzakelijk neerzet.

Vanmorgen dinsdag 19 juni sloeg hij, wat mij betreft, toch de spijker weer recht op de kop en geheel raak met zijn diagnose van het gedoe rond Griekenland en de Euro:

Voetnoot SM-spel

De voorzitter van de Europese Raad, Herman van Rompuy, en de voorzitter van de Europese Commissie, José Barrosso, hebben 'de moed en de veerkracht' van de Griekse kiezer geprezen. Alsof de Griekse kiezer een ondeugend schoolkind was dat eindelijk zijn huiswerk heeft gemaakt. Terwijl het duidelijk is dat de Griekse crisis slechts voor een klein gedeelte door de Grieken is veroorzaakt en vooral te wijten is aan ontbrekende politieke moed in andere Europese landen (lees: Duitsland) en weeffouten in de constructie van de euro.

Je zou de haat tegen de technocraten bijna gaan begrijpen.

Bovendien wordt het kapitalisme dat niet kan functioneren zonder schulden en schuldenaren, steeds meer bergepen als een SM-spel. Waarbij vermeende zondaars, de Grieken, de Spanjaarden, gestraft worden voor de schulden.

Niet een oplossing krijgt de prioriteit, maar de straf.

SM-spelletjes kunnen gemakkelijk uit de hand lopen. Kijk maar naar de film Bitter Moon van Polanski.

Er worden maandelijks, nee wekelijks vele duizende pagina's volgeschreven over het debâcle van de Eurocrisis, over de oorzaken en de vele haken en ogen. Vele van die dikke dossiers, zo vrees en vermoed ik, komen bij lange na niet zo dicht bij de kern van de zaak als dit beknopte stukje van Grunberg.



Niet het zoeken naar een oplossing, maar het aanwijzen en straffen van vermeende schuldigen krijgen de prioriteit. Ik vrees dat dat niet alleen voor de financiële crisis opgaat maar dat een algemene tendens in onze huidige samenleving aan het worden is. Een tendens die je overal om je heen kunt waarnemen en waar de media met opmerkelijke gretigheid hun steentje aan bij dragen.

Ook 50 jaar terug

Eveneens 50 jaar terug, een dag voordat Gagarin de ruimte ingeschoten werd, begon ook het proces tegen Adolf Eichman.
Eichman werd door de Mossad uit Buenos Aires ontvoerd en naar Israel overgebracht om daar terecht te staan voor de moord op zes miljoen mensen.
Volgens het meest bekende verhaal zou het vooral aan de inzet en vasthoudendheid van Simon Wiesenthal te danken zijn dat Eichman gearresteerd kon worden en volgens andere geluiden zou hij weing tot niets met die arrestatie van doen gehad hebben.



Ik was als 10- en 11-jarige bijzonder geïntrigeerd door deze zaak en volgde de verhalen hierover en de rechtbankverslagen op de letter en de voet.

Hannah Arendt en Harry Mulisch waren twee bekende namen die verslag deden vanuit Jeruzalem en schreven ook beiden een boek over Eichmann's motieven en hoe die te duiden.
Veel bekend in dit verband kreeg ook het zogenaamde Milgram experiment van Stanley Milgram.
De meeste mensen die kennis nemen van dit experiment ervaren de resultaten ervan als nogal onthutsend en dat vind ik geenszins verbazingwekkend of verwonderlijk. Toch wordt het, waar het inzicht verschaffen in de wat minder goede en wellevende aard van het beestje dat we ook zijn, nog eens flink overtroffen door een experiment van Philip G. Zimbardo uit 1971. Dit betreft het zgn. gevangenisexperiment dat na de Abu Ghraib affaire hernieuwd in de actualiteit en de belangstelling kwam te staan.

Wat deze experimenten laten zien is hoezeer de mens zich in zijn gedrag door omgevingsfactoren laat bepalen. Allerlei populaire en populistische geluiden tot het tegendeel ten spijt.
Ik heb nu bepaald niet de indruk dat het huidige politieke, sociaal-economische en sociaal-culturele klimaat erg bevorderlijk zou zijn voor een bijzonder evenwichtige en gezonde omgeving waarin mensen en menselijkheid bij uitstek kunnen gedijen.