Terugkijkend op Dima’s Blog?

Dima’s Blog? Was dat niet iets met gestampte pot en link(s) en ook nog iets met ene Brederoo?

Mijn eerste blogje schreef ik 20 mei 2007 op destijds Dima’s place. Terugkijkend zie ik lichtelijk verbaasd dat ik dat in het Engels schreef. En dat ik dacht vooral over beeldende kunst, mijn poging gitaar te leren spelen en over mijn werk en wat daar zoal bij komt kijken te zullen schrijven. En oh ja, misschien nog iets over lichaamswerk waar ik toch ook wel een bijzondere belangstelling voor had. Dat voorgenomen bloggen van mij liep niet al te vlot want het jaar daarna postte ik welgeteld 1 blogje. In 2009 kwam ik wat op stoom en in 2010 verhuisde ik naar Wordpress met Dima’s Blog. Rond die tijd deed ik vooral verslag van kwesties met betrekking tot mijn werk. Dit genre blogjes bracht ik samen onder het kopje: Dat vak apart


Even terugblikkend lijkt het erop dat ik waarschijnlijk meer geschreven heb over wetenschap, geloof, politiek, economie of mijn vakanties dan over beeldende kunst of de kunst van het gitaarspelen. Maar ja, om met Brederoo te spreken: het kan verkeren.




Zo tussen de regels van onderwerpen onder het kopje Waar ging het dan over? Valt goed te lezen welke kwesties zo mijn belangstelling hadden. Om er een paar te noemen: vragen over mens- of wereldbeelden, moraliteit, de verhouding tussen lichaam en geest, de verhouding tussen wetenschap en geloof en de verhouding tussen theorie en praktijk. Ben ik daar dan op uitgekeken of heb ik inmiddels antwoord op al mijn vragen. Nee, uiteraard niet! Maar blijkbaar vind ik het niet meer interessant genoeg of moeilijk om daar nog iets zinnigs of nieuws aan toe te voegen of over te melden. Of ben ik gewoon de routine kwijt geraakt om er voor te gaan zitten. En soms denk ik: kom laat ik dat zo nu en dan weer eens oppikken. Maar dan voelt het als weer helemaal opnieuw beginnen; waar zal ik het eens over hebben en zit iemand daar wel op te wachten en dergelijke. Daarbij is het dashboard en het navigeren door het Wordpress programma dermate veranderd dat ik er af en toe in verdwaal. Maar wie weet en op hoop van zegen.

B&B&B

The Bed, Bath and Breakfast debate
oftewel de Bed, Bad en Brood discussie.

Niet door het VVV maar heus waar door onze Nederlandse regering aangezwengeld en gevoerd. Je weet wel, die door onszelf verkozen regering die andere regeringen toch altijd zo fijntjes op de 'mensenrechten' weet te wijzen.

Een inhumane of gewoon maar een al te menselijke manier om ons te verhouden tot het menselijk drama voor onze neuzen?
Een neo-liberale reflex om morele kwesties en dilemma's te 'framen' of te reduceren tot een mix van economische, juridische en pragmatische vragen die gewoon om wat doortastend management en de juiste 'incentives' vragen?
Is de secularisatie en de verzakelijking in ons land dan zover voortgeschreden dat hier nog slechts even wat laatste bolwerkjes of restantjes van 'ethisch besef' geslecht dienen te worden zodat we ook van dat geneuzel af zijn?
Holland op z'n smalst of op z'n breedst? De moraal lijkt er hoe dan ook van elastiek.

Arnon Grunberg vanmorgen in zijn voetnoot in de Volkskrant hierover:

Mysterie

'Een val van het kabinet over dit thema zou niet ongunstig zijn voor de liberalen in de electorale concurrentie met de PVV', zo luidde donderdag de laatste zin van het artikel op de voorpagina van NRC Handelsblad. Dit thema, dat was de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers.
Wie waarlijk in het rendementsdenken gelooft, ontwaart overal rendement, oftewel electoraal gewin, zelfs bij uitgeprocedeerde asielzoekers.
Intussen vragen sommige mensen zich af hoe het kan dat wij nog onze broodjes zalm eten, om toneelschrijver Peter Weiss te parafraseren, terwijl de middellandse zee in een massagraf verandert.
Het antwoord luidtdat dat prima kan. Lijden en ondergang van de ander laten ons betrekkelijk koud, zolang we zelf de lijken niet hoeven op te ruimen. Daar zit geen limiet aan. Smaakt boven de miljoen lijken de zalm minder? Nee.
Dat wij desondanks zo ontzettend veel van onszelf houden, is een mysterie. Of zelfverdwazing. Of levensinstinct.

Arnon Grunberg

Poepen moet je ook overdag doen!

Als het op de zorg aankomt horen we politici, beleidsmakers en managers steeds vaker en meer over besparingen, bezuinigingen, efficiëntie, domotica, automatisering en kostenplaatjes spreken. Sindskort is het toverwoord opeens 'participatie' geworden. Regeren is vooruitzien, nietwaar?
En de verwachting is dat er de komende jaren vele tienduizenden arbeidsplaatsen verloren (uitgespaard?) zullen gaan worden in de zorg.
Malou van Hintum schetst in dit Volkskrantartikeltje aan de hand van een fictieve monoloog van een manager/beleidsmaker en situaties die inmiddels schering en inslag zijn in de zorg in ons land een bedroevende en beschamende maar niet ongebruikelijke werkelijkheid.

Is het in dit licht bezien dan misschien toch nog niet zo gek en wellicht maar beter dat ons kabinet er systematisch op aan stuurt om vele bejaardenhuizen te sluiten?
Of zou de 'homo economicus' in dit neo-liberale tijdperk gewoon geen boodschap hebben aan wat mensen als Harry Kunneman over zorg en welzijn te berde brengen?

In onze 24-uurs economie kunnen behoeftige oudjes dus maar beter overdag poepen en lijkt de vraag hoe de zorg er in de toekomst uit moet zien en hoe die te organiseren steeds meer in vraagtekens gehuld!

Moreel kapitaal?

Jawel, je leest het goed: moreel kapitaal!
Wat wordt daar nu dan weer mee bedoeld? Waar gaat zoiets dan over? Klinkt dat voor ons moderne mensen niet als een grote paradox? Is dat een moreel of een economisch begrip? Laten moraliteit en economische logica zich wel met elkaar rijmen?
Hoogst interessante en actuele vragen, die natuurlijk van alles van doen hebben met je mens- en/of wereldbeeld.
Hoor of lees eens wat Harry Kunneman hier bijna twee jaar geleden over te zeggen had in verband met zorg en welzijn:


Managers in de zorg, laat de neo-liberale blahblah van Schippers en consorte eens een poosje links liggen, laat haar maar even kwekken en laat ondertussen de woorden van Harry Kunneman over moreel kapitaal, leerzame wrijving en de logica van de gift ook eens goed tot u doordringen en doe er uw voordeel mee!

Tussen “…” (10) Nelson Mandela (1918-2013)

De wereld nam deze week afscheid van een gevierd man, Nelson Mandela. Hij werd ook wel Madiba genoemd. Hij leefde van 1918 tot 2013. Overmorgen wordt hij begraven.


Kees Broere begon zijn in memoriam op de voorpagina van de Volkskrant van 6 december met:

De wereld heeft haar Betere Ik verloren.

en eindigde met de zin:

Hij laat een vrouw, kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen en zeven miljard vrienden na.

Dat lijkt inderdaad wel het geval en de hele wereld schijnt hem nu op handen te dragen en in het hart te willen sluiten.
Toen ik een tiener was, werd hij nog door de meeste mensen op diezelfde wereld als een terrorist gezien en bestempeld. Ook in ons land, al schijnt dat nu welhaast ondenkbaar.
Het kan verkeren!
Inmiddels hebben we hem dus zo’n beetje verheven tot stem van ons collectieve geweten of boegbeeld van ons morele kompas.
God’s vervanger op aarde? luidde zelfs een krantenkop.
Dat vraagt natuurlijk om enige relativering en die kwam er ook in de diverse commentaren; hij was ook een vechtersbaasje en een vasthoudend en slim strateeg. Ook gewoon maar een mens maar toch ook, en bepaald niet zonder reden, een symbool van wijsheid en menselijke waardigheid van het kaliber Ghandi, Martin Luther King en wat mij betreft zou de Daila Lama ook wel in dat lijstje passen. We hebben blijkbaar behoefte aan dergelijke voorbeeldige helden! Je kunt daar uiteraard aan toe voegen wie je wilt, Boeddha, Socrates of Jezus om maar eens een paar namen te noemen. Personificaties van idealen en vormen van menselijkheid die ons soms bovenmenselijk toeschijnen.

Wat zouden we zonder hen moeten beginnen?

Dat zoveel mensen Mandela, als icoon van vrijheid, vrede en verzoening nu zo uitbundig lof toezwaaien en eer bewijzen heeft misschien ook wel iets hoopgevends. Nu ook hij de pijp aan Maarten heeft gegeven kunnen we namelijk twee dingen doen: of op de volgende morele held cq. boegbeeld gaan zitten wachten (of verkiezingen gaan houden; EndeMol en consorten weten daar vast wel raad mee) of zelf die handschoen op pakken en te proberen de ‘idealen’ of ‘moral values’ die Mandela voorstond te verwerkelijken of dichterbij te brengen.
En als je dan met zovelen, waaronder zoveel invloedrijke figuren, bent moet daar toch iets van te maken zijn, nietwaar?


Daartoe dan nog maar enkele tussen “...”’s van Nelson Mandela:

Ik leerde dat moed niet de afwezigheid is van angst, maar het overwinnen ervan. De dappere man is niet hij die niet bang is, maar hij die de angst overwint.

Ik ben geen heilige, tenzij je een heilige ziet als een zondaar die maar blijft proberen.

De grootste roem in het leven ligt niet in het nooit vallen, maar in het telkens weer opstaan.

Toen ik uit de gevangenis wandelde, richting de poort die me mijn vrijheid bood, wist ik dat ik mijn bitterheid en haat achter mij moest laten. Anders zou ik nog steeds gevangen zijn

Niemand wordt geboren met de haat voor een andere huidskleur, achtergrond of religie. Mensen worden geleerd om te haten, en als ze dat kunnen leren, kunnen ze ook leren om lief te hebben. Want liefde voelt namelijk veel natuurlijker aan dan haat.

What counts in life is not the mere fact that we have lived. It is what difference we have made to the lives of others that will determine the significance of the life we lead.

A fundamental concern for others in our individual and community lives would go a long way in making the world the better place we so passionately dreamt of.

Wat aandacht voor kwetsbaarheid en presentie

Dat vak van mij of dat vak apart is een met enige regelmaat terugkerend thema op dit blog. Niet dat ik daar nu altijd even zinnige dingen over te melden heb, hoor. Maar soms word je zomaar door anderen, door iets dat je leest of hoort weer over aan het denken gezet. Zo stuitte ik gisteren op een artikeltje van iemand die, dunkt mij, iets heel zinnigs over zorg en samenleven te melden heeft. Dat is dan Andries Baart die het wellicht met wat minder media-exposure moet stellen dan bijvoorveeld Edith Schippers of Halbe Zijlstra als het gaat over dit onderwerp, dat toch niemand helemaal onverschillig lijkt te laten. Maar zoals Baart ook al in zijn artikel 'Kwetsbaarheid mag meer aandacht krijgen' betoogt willen wij één kant van de zaak (in dit geval de 'condition humaine') nogal eens zwaar overbelichten en overdrijven terwijl de onvermijdelijke andere kant van de medaille dan onderbelicht of het liefst een beetje weggemoffeld en genegeerd wordt.

Voor de broodnodige variatie, wat tegenwicht aan het economische- en efficiëntie-denken en speciaal voor alle collega-werkers in de zorg hier dan een link naar genoemd artikel en naar de website Presentie.

Andries Baart over Presentie: Volgens mij heeft de heer Baart iets grondiger nagedacht over en iets meer inzicht in het verschijnsel en de aard van zorg dan onze VVD-coryfeeën.

De voortzetting van Gentle Teaching

In 2010 maakte ik in januari en februari op mijn blog voor het eerst melding van de term Gentle Teaching. Voor die tijd ben ik de kreet evenals de naam van John McGee natuurlijk ook wel eens tegengekomen in bv de Klik of iets van dien aard, maar daar waren nooit concrete ervaringen en/of inzichten mee gemoeid die dergelijke gelegenheden in mijn herinnering groefden of inhoudelijk deden beklijven. Daar heeft zich inmiddels enige verandering in voorgedaan. Op dit blog is mijn kennismaking en mijn waardering van en voor deze benadering hier terug te vinden.

Gisteren was ik getuige van een herdenkingsbijeenkomst op Leekerweide n.a.v. het overlijden van John McGee. Daar werden herinneringen opgehaald aan zijn persoon en de bijzondere indruk die hij blijkbaar op iedereen wist te maken. En uiteraard werd daar ook de vraag gesteld: hoe nu verder zonder deze grote inspirator? De tijd zal het leren. Zelf denk ik dat er nog heel veel ruimte en mogelijkheid is maar ook een wezenlijke behoefte bestaat om de boodschap of de missie van McGee in de zorg te verbreiden en te verdiepen. Zeker in een soms overgereguleerde zorg, zoals wij die kennen, lijkt het me geen overbodige luxe om de kern en de essentie van zorg voor elkaar weer eens centraal te stellen en in de praktijk van alledag wat handen en voetjes te geven.

Inmiddels volg ik dan ook die langverwachte basiscursus Gentle teaching zoals die op mijn werk standaard aan alle werkers op de vloer gegeven wordt. Verder mag ik mezelf zomaar opeens aandachtsfunctionaris Gentle teaching noemen dus bestaat er een gerede kans dat ik nog wel enige aandacht aan dit onderwerp zal besteden.

Morele opvoeding?

Merkte ik eerder al eens op dat er weleens iets dubbelzinnigs schijnt te kleven aan het je theoretisch verdiepen in de aard van moraliteit, iets dergelijks gaat op voor de alledaagse praktijk van opvoeding en moraliteit. Want ook als je zo ongeveer alles gedaan zou hebben wat God verboden heeft en al moet je constateren dat je zelf in dit leven toch wel behoorlijk slecht en verdorven bent geworden of geweest, dan zul je als ouder en/of opvoeder doorgaans toch wensen en hopen te bewerkstelligen dat je kind niet diezelfde weg inslaat en hopelijk wat steviger in de schoenen zal staan wanneer geconfronteerd met keuzes van morele aard.

En daarmee belanden we dan bij het thema van de morele opvoeding. Een bepaald niet altijd even gemakkelijk of populair onderwerp dat wel al geruime tijd de speciale aandacht geniet van de pedagogische faculteit van de Amsterdamse VU.

Met name de faculteit theoretische- en historische pedagogiek hield (,en naar ik aanneem, houdt) zich daar mee bezig. B. Spiecker en J.W. Steutel hebben daar in pedagogenland enige naam en faam mee verworven. Ben Spiecker ontving voor zijn inspanningen op dat terrein nog de Kuhmerker Career Award, die als eerste ooit aan Lawrence Kohlberg werd uitgereikt. Een belangrijk thema dat met name door deze pedagogen werd uitgelicht en besproken betreft de rol van deugden en emoties in de morele opvoeding. Dat met de 'conceptuele analyse' uit de taalanalytische filosofie als hun methodisch hoofdgereedschap en vaak steunend op inhoudelijke argumenten zoals we die kunnen vinden in een filosofische traditie die van, laten we zeggen, Aristoteles tot Martha Nussbaum reikt.

Dat lijkt dan een tegenhanger of aanvulling te zijn van of overstijgt in ieder geval een al te cognivistische benadering van onze morele ontwikkeling. Enerzijds door de (her)waardering van een deugdenethiek waarmee het belang van karaktervorming benadrukt wordt. Anderzijds door ook en met name emoties een belangrijke en motiverende rol toe te kennen in onze moraliteit.

Zo beschreef Ben Spiecker bijvoorbeeld 'schuld' en 'schaamte' mede als morele emoties. En wel in de zin dat ze (naast de mogelijke irrationele aspecten en vormen ervan) ook als rationele emoties aangemerkt kunnen worden. Zie in dat verband bv. ook de visie van Nussbaum op emoties. Het kunnen ervaren van schuld- en/of schaamtegevoelens dwingt ons namelijk door de bank genomen om dergelijke gevoelens zo mogelijk te vermijden en indien we er wel aan onderhevig zijn om ons voor onze daden te verantwoorden, spijt te betonen en zaken wensen te herstellen, kortom onszelf in morele zin te verantwoordelijk te voelen voor ons doen en laten en aan een bepaalde morele standaard te willen voldoen. Het gegeven dat de zogenoemde psychopaat of ook wel 'morele imbeciel' niet of nauwelijks door dergelijke gevoelens geplaagd lijkt te worden, pleit eens temeer voor deze kijk op de aard van onze moraliteit. Morele opvoeding behelst dan wel iets meer dan het bijbrengen van bepaalde kennis. Niet slechts of in de eerste plaats het weten maar vooral ook het voelen en het willen zullen in belangrijke mate bepalen of we ons al dan niet moreel gedragen. Het gaat dan vooral om vragen als hoe en in hoeverre een karakter zich laat vormen tot deugdzaamheid, hoe in opvoeding en vorming altruïstische emoties als empathie en sympathie ofwel een zekere gevoeligheid voor en betrokkenheid bij het wel en wee van de ander te stimuleren en te bevorderen en op welke wijze zouden regelemoties als schuld of schaamte zich laten beïnvloeden of aanleren. Voor de liefhebbers en geïnteresseerden hier een rescensie en hier een proefschrift aangaande deze materie.

Prof. B. Spieker door Frederik de Vos

Niet de meest eenvoudige vragen waar je snel simpele rechtlijnige antwoorden op kunt verwachten. (Bezie in dat verband bv ook eens het verhaal van Fallon) Wel uiterst interessante vragen die raken aan de kern van we wat onze normen en waarden plegen noemen en bepalend zijn voor de aard en de vorm van het menselijk samenleven.

Hoewel vragen rond moraliteit altijd en overal doorheen spelen was dit toch maar even het laatste blogje over dat M-woord met soms een grote M en soms een wat kleinere m. Bovendien komt straks die bisschop uit Spanje weer langs om te kijken of we allemaal wel braaf geweest zijn en dan wordt het alweer kerstmis, ook al zo'n feest van bezinning, menselijke goedheid en commercie. Daar moest ik dan maar niet teveel doorheen kletsen. Als laatste opmerking: een waardevrije opvoeding bestaat volgens mij niet of je moet al aan iets als de wolfskinderen denken en je aan het verboden experiment willen wagen, een waarde(n)volle opvoeding lijkt dan toch het enige mogelijke alternatief.

Nu we het er dan toch eens over hebben...

... Waar zouden wij het dan wel over hebben? Wel er verschenen onlangs op dit blog zomaar een paar stukjes met moraliteit als onderwerp. Een wat mal en oubollig onderwerp in een flitsende tijd als de onze, nietwaar? Het zij zo!

Gisteravond woonden wij de optredens bij van Mary Gauthier en Ben Glover in de Schalm. De laatste paar nummers zongen ze samen en besloten met 'Mercy now'. Mary Gauthier introduceerde deze song met de observatie en/of overtuiging dat het in 'the greater scheme of things' welhaast zo moet zijn dat in het (hogere) morele domein genade en barmhartigheid toch een hogere plaats zullen innemen dan en boven gerechtigheid gaan. Mary Gauthier is zondermeer een aanrader voor de liefhebber van de wat diepere en doorleefde teksten of zeg maar, het ware levenslied. En over moraliteit gesproken, ze is bepaald niet iemand die moraliseert maar in essentie gaan haar teksten, naast zoals ze het zelf noemt 'making sense of myself and my past', toch weer over ...?; juist, het is effe nie anders!

Tekst

Zo moreel en zo gedwee?

Je bezighouden met en nadenken over moraliteit, op de manier waarop filosofen en andere theoretici als bijvoorbeeld pedagogen of psychologen dat doen, kent een merkwaardig en wat paradoxaal of dubbel aandoend aspect. Wanneer je je namelijk vragen stelt over de aard van moraliteit, zul je je ook moeten verdiepen en inleven in de drijfveren en overwegingen van lieden die je ronduit immoreel vindt (zou dat Jim Fallon wellicht wat makkelijker afgegaan zijn dan bv. Hare of Babiak?). Moraalfilosofen zijn hoe dan ook op z'n minst een beetje dubbel en soms wat deugnieterig.

Over moraliteit is door de eeuwen heen veel gezegd en geschreven. Het gegeven roept ook altijd de nodige vragen op en daar zijn we doorgaans ook erg druk mee. Meestal en bij voorkeur liever niet onder de noemer 'moraliteit' weliswaar, want dat bekt momenteel niet zo lekker. Maar gooi eens een balletje op over wat goed en kwaad zou zijn, over wanneer of waarom iets eerlijk of oneerlijk mag heten, over wat gelijke rechten, gelijke kansen of (in huidige new-speak) een 'level playingfield' in concreto zouden betekenen en we raken niet snel uitgepraat. Dan lijken we opeens in een alledaagse en doorlopende morele conversatie met elkaar verwikkeld.

Onlangs las ik een Voetnoot van Arnon Grunberg met de titel 'Leerstuk'. Daarin roemde hij de theaterbewerking van Jeder stirbt für sich allein, een roman van Hans Fallada uit 1947 (zie hierover ook Gerrit Brand) en noemt het een leerstuk omdat:

Er worden vragen gesteld over de relatie tussen gehoorzaamheid en moraal, fatsoen en futiliteit die zo indringend zijn omdat we in een tijd leven waarin gehoorzaamheid weer met moraal wordt verward.

Die laatste constatering kan ik, helaas, nogal eens met hem delen. Als Nederlander is mij mijn hele leven zo'n beetje bijgebracht dat onze oosterburen een uiterst volgzaam volkje zouden zijn met een overmatige 'befehl ist befehl'-mentaliteit. Na ruim 60 jaar in ons landje geleefd te hebben, moet ik toch constateren dat wij Nederlanders er ook van van kunnen. Met name op het werk, in bestuur en politiek zie je hier niet zelden een brave en blinde volgzaamheid aan regels, opdrachten of groepsmores die boven alles lijkt te gaan en ogenschijnlijk weinig boodschap heeft aan overwegingen van morele aard. Het lot van klokkenluiders in dit land vind ik in dit verband nogal eens boekdelen spreken.

Maar moraliteit is dus iets anders dan gehoorzaamheid; dat zullen de meesten van ons toch wel met Grunberg eens zijn? Goed om te bedenken wanneer we het nog eens over moraliteit en/of over opvoeding hebben!

Waanzin aan de Wannsee

Wie naar Duitsland gaat en enige belangstelling voor de geschiedenis en de cultuur van dat land weet op te brengen, stuit daarbij ook onvermijdelijk altijd weer vrij rap op de tweede wereldoorlog en de Holocaust of de Shoah. Zeker ook in Berlijn waar er genoeg musea en plekken zijn om de herinnering aan die schandvlek op onze Westerse beschaving levend te houden. Zoals bijvoorbeeld deze gedenkplaat op de Neue Synagoge

(De Neue Synagoge bevond zich zo'n 200 meter van ons hotel en werd permanent bewaakt) Een voor elke voorbijganger of toerist wel heel opvallend en nauwelijks te missen monument ter na gedachtenis van de waanzin en de ellende van de vernietigingskampen is het Holocaust-Mahnmal ofwel het Denkmal für die ermordeten Juden Europas.

Hierin wordt iets van de massaliteit van individueel ondervonden leed tot uitdrukking gebracht.

Zonder nu onze vakantie al teveel op te offeren aan het ophalen van ellende en narigheid die nu eenmaal geweest is en niet ongedaan gemaakt kan worden, wilden we daar toch wel enige aandacht aan besteden en er ook dit keer weer eens bij stilstaan. Op aanraden van vrienden werd het een bezoek aan het Haus der Wannsee Konferenz.

Dat 'Haus' is gelegen op een idyllische plek aan de Wannsee, waar wel meer riante villa's te vinden zijn. Om ook wat van die ambiance op te snuiven hebben we eerst maar eens een laat ontbijt gebruikt beneden aan de waterkant.

En toen op naar die mooie, kapitale villa waar op 20 januari 1940 die conferentie plaatsvond waarin de reeds razende, al geruime tijd gepropageerde en ingezette waanzinnige haatcampagne tegen het Jodendom definitief bezegeld werd als die 'Endlösung der Judenfrage'. De algehele en resolute vernietiging van een etnische bevolkingsgroep werd hier door hoge regeringsfunctionarissen formeel en op organisatorisch en ambtelijk niveau in kaart gebracht, gestroomlijnd, gemanaged en tot beleid uitgeroepen. Zij het dat het verder een 'unwritten order' bleef; het moest tegen elke prijs uitgevoerd worden maar de wereld moest er maar zo weinig mogelijk weet van hebben.

Het originele protocol en notulen die bewaard gebleven zijn, en herontdekt werden, zijn hier te zien in dezelfde ruimte waar het lot van vele slachtoffers bezegeld werd. Daarvoor zijn er diverse kamers waarin een indringend relaas uiteengezet wordt hoe de aanloop naar de georganiseerde jodenhaat en -vervolging verliep en zo kon verlopen. Daar realiseer je je dat het ook in onze huidige tijd zeker nog als een waarschuwing tegen vreemdelingenhaat en het denigrerend wegzetten van bepaalde bevolkingsgroepen mag gelden.

Evenals een bezoek aan een concentratiekamp is het indrukwekkend en benauwend maar toch ook wel op een iets andere manier. Het is uitstekend gepresenteerde documentatie die je hier te zien krijgt. Op het WereldWazigeWeb prijkt deze locatie uiteraard gewoon op het lijstje 'toeristische attracties' en kun je het ook als zodanig te beoordelen. Een absolute aanrader voor nieuwsgierigen en geïnteresseerden, zou ik dan zeggen.

Voor enig contrast met bovengenoemde treurigmakende waanzin zijn we daarna naar de nabijgelegen Villa van Lieberman gegaan. Ook een behoorlijk idyllische plek om te vertoeven met een ruimtelijke tuin met prachtig uitzicht op en over de Wannsee. Max Lieberman was een bekende en belangrijke Duitse impressionistische schilder die ook veel in Nederland heeft geschilderd en goed bevriend was met Isaac Israels. Toevallig zagen we de dag daarvoor nog enige van zijn Hollandse tafereeltjes in de Alte Nationalgalerie hangen. In de Liebermanvilla zagen we onder andere een tv-documentaire over zijn leven. En ook daarin dook de waanzin van het nazi-regime weer op . Want ook Lieberman werd als self-made man en goed geïntegreerde jood aan het eind van zijn leven geconfronteerd met de systematische vernedering en treitereien die joodse mensen ten deel viel. Zijn vrouw Martha wist zich acht jaar na de dood van haar man ternauwernood aan de ultieme ontluistering te onttrekken door zelfmoord te plegen juist toen zij door de nazi's opgehaald zou worden om naar een concentratie/vernietigingskamp getransporteerd te worden.

Een door de geschiedenis beladen en contrastvolle omgeving dus daar aan de Wannsee; en wellicht een goede aanleiding om eens wat over het begrip 'moreel' en de aard van onze 'moraliteit' te mijmeren.

Variamoralia

Het kan verkeren! Dat geldt ook voor de gangbare moraal en voor de dubbele moraal en voor elke andere moraal en voor onze beoordeling daarvan. Woorden als 'moreel' en 'moraliteit' lijken we niet graag of makkelijk meer te in de mond te nemen. Wellicht vanwege de associatie met het woord moraliseren? Dat evenals het leven en de cultuur de heersende moraal aan verandering onderhevig is, lijkt me wel te begrijpen; de aard en de richting van die veranderingen valt dan, wat mij betreft, niet altijd even goed te volgen.

Twee jaar geleden zag ik ergens in Duitsland in een boekhandel een boekje liggen met een titel die me enigszins intrigeerde. Het was Warum Ökonomie Moral braucht van Hans Küng, een theoloog. Het lijkt me tekenend voor onze huidige cultuur dat een theoloog zich geroepen voelt het waarom daarvan te moeten uitleggen en te beargumenteren. Terwijl ik dan denk dat de politici, economen en leidende figuren uit het bedrijfsleven die menen dat onze economie, 'of all things' ooit waardevrij zou kunnen heten en het zonder ethische regels zou kunnen stellen eerder iets uit te leggen en zich te verantwoorden hebben. Het lijkt de wereld wel op z'n kop! Welke merkwaardige veronderstellingen en denkbeelden zijn er toch in onze cultuur geslopen? De verhouding economie en ethiek zal de komende jaren nog heel wat prangende vragen opleveren en daar krijgen we vast nog het nodige mee te stellen; de politiek lijkt voorlopig nog niet rijp of van zins om daar adequate antwoorden op te formuleren.

Wij mensen zijn zo'n beetje in een doorlopende morele conversatie met elkaar verwikkeld. We lijken elkaar, in weerwil van de ogenschijnlijke aarzeling woorden als 'moreel' of 'moraliteit' te gebruiken, in veel opzichten ook steeds meer de wet voor te willen schrijven en steeds strakker de maat te willen nemen. Soms tot in het absurde toe. Waarom we in het ene geval niet opkijken en in het andere geval verontwaardigd te hoop lopen is weleens wat ondoorgrondelijk en raadselachtig.

Naar aanleiding van het rumoer rond het te proclameren gedicht en een teruggefloten burgermeester met de laatste dodenherdenking op 4 mei en in het kader van de maand van de geschiedenis wordt er momenteel in de media onder Nederlandse historici een levendige discussie gevoerd over wat en wie te gedenken bij die gelegenheid en wat algemener of en hoe dan het verhaal van goed en fout in de tweede wereldoorlog verteld zou moeten worden zonder in al te gemakzuchtige oordelen te vervallen.

'Moraal' mag dan niet populair zijn, het duikt overal op en kruipt, bij wijze van spreken, waar het niet gaan kan. En er lijkt niets veranderlijker dan ....

Een frappante illustratie van de conjunctuur in de beeldvorming over het morele gehalte van publieke figuren en de rol van de media daarin vond ik toch altijd de aanzienlijke variatie in het publieke ordeel over de seksuele escapades van twee van de ooit machtigste mannen ter wereld in het doorgaans puriteinse Amerika. Ooit schudde deze twee mannen elkaar nog eens de hand. Dat was tijdens het presidentschap van JFK, die grapte dat hij geen drie dagen zonder seks kon omdat hij dan ernstige hoofdpijn zou krijgen en over wie de grap de ronde deed dat als ze een dynamo op de draaideur, waardoor zijn minnaressen in en uit kwamen, zouden zetten, het Witte Huis qua elektriciteit bijna zelfvoorzienend zou kunnen zijn. Als je dan ziet hoe (overigens niet alleen) de meeste Amerikanen Kennedy op een voetsuk plaatsen en het nimmer zullen wagen om zijn morele integriteit ook maar in twijfel te trekken en je ziet vervolgens ziet hoe Clinton, in een poging hem uit het ambt te wippen, het hemd van het lijf (of moet je zeggen de broek van z'n kont) gevraagd werd om expliciet te worden over wat hij zoal tijdens een rookpauze met mevrouw Lewinski uitvrat. Een flagranter verschil in beoordeling van morele integriteit kun je toch nauwelijks voorstellen. Zoals de oude Brederoo al zei: Het kan ....., zeker in kwesties aangaande de seksuele moraal.

Maar echt niet alleen op dat terrein. Het lijkt mij 10 of 20 jaar geleden toch niet goed denkbaar geweest dat een gevreesde, gewelddadige en moorddadige misdadiger, in het huidige spraakgebruik opeens een 'topcrimineel' genoemd, zo'n podium in de media geboden zou worden als onlangs aan 'de neus'. Terwijl het medium televisie zo'n sluwe en doortrapte morele imbeciel, die overigens niets interessants te melden maar hooguit nog wel oude rekeningen te vereffenen heeft, juist in deze huidige tijd alle gelegenheid biedt zich, zoals dat tegenwoordig heet, als 'brand' of 'merk' te profileren. En daar kun je, als je je bewust bent van je marktwaarde en het wat slim aanpakt, je bankrekening voortvarender mee aanvullen dan met hard werken.

Moraliteit en morele ontwikkeling

Waar hoor je tegenwoordig nog over moraliteit spreken? Geen gangbare term of populair gespreksthema voor de moderne mondige mens, zou je zo zeggen. Tegelijkertijd lijkt het er op dat we elkaar steeds meer en steeds vaker de maat nemen op allerhande terreinen, ons veronderstelde morele gehalte incluis. Uiteindelijk zijn we als samenleving min of meer constant in allerlei morele conversaties met elkaar verwikkeld.

De meeste van ons zullen vast niet echt volbloed onberispelijke heiligen of door en door verdorven en kwaadaardige duivels zijn, als die überhaupt behalve dan in de beeldvorming al bestaan, maar ergens wat tussen die onwerkelijke uitersten heen en weer fietsen.

Criteria inzake moraliteit zijn in principe of bepaalde intenties danwel acties als moreel of immoreel danwel a-moreel (geheel buiten het domein van moraliteit liggend en derhalve niet geeigend om langs een morele meetlat te houden) kunnen worden aangemerkt. En zo we weten kan er een aanzienlijke en schier onoverbrugbare kloof gapen tussen onze goede bedoelingen en de daadwerkelijke effecten van ons doen en laten.

Het kan verkeren merkte ene Bredero in dat verband ooit op.

Een bepaalde en bekende psychologische kijk op onze morele ontwikkeling is die van de sociaal-psycholoog en onderzoeker Lawrence Kohlberg. Met deze theorie maakte ik kennis tijdens een opleiding tot Z-verpleegkundige. Kohlberg deed uitgebreid longitudinaal ontwikkelingspsychologisch onderzoek in verschillende landen. Hij kwam voortbordurend op het werk van Piaget met een fasetheorie in drie stadia. Deze theoretische invalshoek is bijzonder invloedrijk en geldt als uitgangspunt in de meeste discussies en verhandelingen over morele ontwikkeling.

Jean Piaget schreef al een boekje over morele ontwikkeling waarin hij in het voorwoord al opmerkt dat het vermogen tot redeneren cq oordelen velllen over morele kwesties niet hetzelfde is als en geen garantie biedt voor moreel gedrag. Ook Kohlberg wijst er ergens op dat zijn onderzoek en theorie de structuur van 'moral reasoning' betreft. Het is dan verder aan de lezer (aan onszelf dus) om dit cruciale onderscheid (en pro-argument in de-vrije-wil discussie) niet uit het oog te verliezen.

Een medewerkster van Kohlberg genaamd Carol Gilligan viel het op dat de meisjes structureel lager op die meetlat van 'moral reasoning' scoorde dan de jongens. Dat scheen haar toch wel wat ongeloofwaardig. Gilligan zette er vervolgens een meer feminstisch perspectief naast en betoogde dat de vragenlijst en theorie van Kohlberg vooral toegesneden waren op een ethiek van rechtvaardigheidsdenken terwijl vrouwen eerder geneigd zijn een ethiek van zorg te hanteren waarbij het behoud van relaties en het samen weer verder kunnen hoog in het vaandel staan.

Ook Gilligan's In a different voice, Psychological Theory and Women's Development oogstte wel enige kritiek. Wat mij betreft onderstreept ze hier toch wel degelijk een belangrijk punt door aan te tonen dat Kohlberg's theorie niet het volledige domein van de moraliteit omvat. Daarnaast lijken de kenmerken van een zorgethiek mij wat meer ge-eigend om bijvoorbeeld iets als de zorg mee te bezien en te benaderen. Ook meen ik hier een duidelijke verwantschap te bespeuren met een benadering als die van Gentle Teaching, om maar weer eens een bruggetje naar mijn werk te maken.

Moral maturity then presumably entails an ability to see in at least two ways and to speak at least two languages

(Little, 1998b, p. 202). Carol Gilligan

Doe eens normaal (5) morele imbeciel of?

Zoals gezegd plaatst van Hintum de morele imbeciel en de psychopaat-light (die je als toppoliticus, militair, professor en geslaagd zakenman overal tegenkomt - blz. 59) op het uiteinde van een spectrum. En op dat spectum bevinden wij ons dan allemaal ergens. Nu zullen de meeste van ons niet de ultieme zenuwpees of de meest onvervroren koele kikker zijn. De normale verdeling (of de Bell curve) wil dat het gros van ons zich daar een beetje tussen beweegt.

Behalve dat ze gevallen als die van Donta Page de revue laat passeren en met Simon Baron-Cohen erkent dat de psychopaat-light overal is, laat van Hintum ook de andere kant van de zaak niet onbelicht:

De koelboedigheid die een bepaald type psychopaten zo eng maakt, kan in andere gevallen juist heel goed van pas komen. Aan een mijnenopruimer of een gevechtspiloot die trilt als een rietje hebben we helemaal niets. En een chirurg die opereert in ooorlogsgebied kan ook maar beter 'stalen zenuwen' hebben.

Aan psychopathie gerelateerde eigenschappen die in de ene context negatief uitpakken, kunnen in andere dus juist nuttig zijn. Het is daaarom zinloos iemand een negatieve beoordeling te geven op grond van één of enkele scores op een rijtje neurobiologische kenmerken voor een gedragstoornis. Met zulke gegevens kun je niet anticiperend of preventief aan de slag, omdat je ze door hun contextafhankelijkheid niet een-op-een kunt vertalen in schadelijk gedrag. Bovendien zijn risicofactoren niet exclusief voor een bepaalde aandoening. Een asymmetrische hippocampus vind je bijvoorbeeld behalve bij psychopaten ool bij heel veel mensen zonder psychopathie. Vaders en moeders van adolescenten die het lijstje van psychopathische kenmerken doornemen, zullen daarin - vermoedelijk tot hun schrik – allerlei beschrijvingen vinden die van toepassing zijn op het gedrag van hun kinderen.

Ja, hoe beoordelen we iemand in morele zin op grond van fysiologische en psychologische kenmerken, die we als het even kan zo graag het aureool van objectiviteit (en ergo meetbaarheid) meegeven? Dat lijkt me hier dan even de hamvraag en wie het weet mag het weer zeggen!

Jim Fallon, bijvoorbeeld lijkt me het levende bewijs dat enige prudentie hier toch zeker op z'n plaats is. Het is overigens zondermeer interessant om eens te bedenken over welke soort kenmerken we dan menen te spreken en wat die ons dan zouden kunnen zeggen. Een hardnekkig waanidee en misvatting als zou je een 'pedofiele afwijking' van een hersenscan af kunnen lezen werd door van Hintum vooralsnog naar het rijk der fabelen verwezen (blz.29).

Zelf ging van Hintum in het hoofdstuk Biologie of boze buitenwereld toch vooral uit van het kenmerk hoe je scoort op de mate van gevoeligheid van ons biologisch stresssysteem met alle neurologische en biochemische implicaties daarvan. Maar in alle discussies over dit onderwerp, en dus ook hier, wordt al rap en onvermijdelijk het empathisch vermogen als een belangrijk kenmerk genoemd. Nog even terzijde: Als we het over persoonlijkheidskenmerken hebben stuiten we al gauw op de welbekende 'Big five'. (hier te vinden op Wiki in het Nederlands of in het Engels) Nu zijn openheid, nauwgezetheid, extraversie en emotionele stabiliteit natuurlijk geen 1-op-1 graadmeters van moraliteit al kunnen ze er soms wel mee verward worden. Agreeableness of goedaardigheid lijkt daar nog het dichtst bij te komen maar er nadrukkelijk toch weer niet mee samen te vallen.

Nu bestaat er, juist met het oog op dat gegeven, een sterk vergelijkbaar model waar nog een zesde dimensie aan toegevoegd is om ook moreel of pro-sociaal gedrag in de beschrijving van de persoonlijkheid mee te nemen. Te weten de dimensie Honesty - Humility Dat is het HEXACO-model. (hier op Wiki of eigen site) In het Wiki-artikel wordt als tegenhanger van Honesty - Humility (of Agreeableness in the Big Five) de Dark Triad genoemd. Deze duistere drieslag omvat dan psychopathie, Machiavelliaans of manipulatief gedrag en narcissisme. In deze combinatie ontstaat dan het beeld van het destructieve gedrag waarvan ondermeer in dit stukje over de morele imbeciel (2) gewag wordt gemaakt.

Het blijft toch maar oppassen geblazen dat we mensen niet te licht en argeloos op grond van een paar (scores of traits op) kenmerken of traits te be- danwel veroordelen.