Wat voetnootjes bij de vrede

Dat oorlog mensenwerk is maar vrede natuurlijk evenzeer, zoals Röling ooit eens opmerkte, lijkt me onmiskenbaar en nogal vanzelfsprekend. Of het altijd als even vanzelfsprekend ervaren wordt dat een vreedzame wereld nog geen wereld zonder conflict en strijd betekent, weet ik niet. Strijd en conflict doen zich op alle mogelijke niveaus van het leven voor. Binnen één persoon, binnen relaties, in huiselijke kring en een gevierde Nederlandse voetbaltrainer beweerde zelfs dat voetbal oorlog is. Tot verdriet van de ware liefhebber lijkt het daar ook maar al te vaak op. De meeste maatschappelijke strijd (en die betreft toch vaak meer dan 22 spelers) zal toch hopelijk in een politieke arena gestreden en beslist worden.
Want zoals Von Clausewitz stelde:

"Oorlog is de voortzetting van politiek met andere middelen"

Maar niets blijft nu eenmaal helemaal zoals het was en die middelen evenals de doelen en vormen van oorlogsvoering lijken momenteel ook drastisch te veranderen. En de vrede is ook al niet meer wat het geweest is want die vrede verandert natuurlijk net zo hard, al hebben we dat vaak minder goed in het vizier. Je kunt nu her en der geluiden horen als zou de toestand in de wereld niet zo heel veel anders zijn en potentieel even explosief zijn als vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Ik weet dat niet; ik ben te weinig thuis in zowel de geschiedenis als in de actualiteit om daar een zinnig en gedegen oordeel over te kunnen vellen.
Het is me wel duidelijk dat het niet allemaal pais en vree is en de wereld toch meer weg heeft van een uiterst explosief kruitvat en vol ligt met langere en kortere lontjes. De voortdurende spanningen van zowel machtspolitieke als etnische en religieuze aard in het Midden-Oosten; het oplaaiende conflict tussen Israel en Hamas, waarvan Martin van Creveld beweert dat Hamas daar uiteindelijk toch het meeste garen bij zal spinnen, en de onrust die deze kwesties in de islamitische wereld teweegbrengt. Die onrust blijkt veelal een polariserend effect te hebben en (etnisch en ideologisch) zwart-wit denken en sectarisme te stimuleren.
Zo mag bijvoorbeeld na bijna tweeduizend jaar de stad Mosul, ooit bekend als Ninive, nu 'christenvrij' heten. Die sectarische en extremistische tendens om het eigen volk op te hemelen en de anderen te verketteren is al even uitgesproken waarneembaar in het conflict in het oosten van de Oekraïne. Nieuw nationalistisch elan alom.
Sinds de recente vliegramp met het Maleisische toestel aldaar lijkt Nederland zich wel op heel bijzondere wijze bij dat conflict betrokken te voelen.
Tijdens een persconferentie werd onze premier onlangs zelfs de naïef mallotige vraag gesteld of Nederland gewapende militairen naar het gebied zou sturen. Je zou je toch bijna af gaan vragen wat dat over de mentale gesteldheid en de realiteitszin van ons journaille zegt.
Nederland werd naar aanleiding van die ramp zo'n beetje een toonvoorbeeld van gepaste rouw. En zoiets gaat uiteraard gepaard met gevoelens van saamhorigheid en verbondenheid. Maar wie de sociale en culturele barometer van ons land de afgelopen jaren een beetje in de gaten hield zag al geruime tijd een nieuw nationaal gevoel ontluiken dat zich bij tijd en wijle in zogeheten 'oranjegekte' manifesteert.
Of en in hoeverre dergelijke onvoorziene oprispingen van vaderlandsliefde en nationale wij-gevoelens in onze contreien samenhangen met de eveneens opkomende euro-scepsis weet ik ook niet precies. Maar er is in dat opzicht toch duidelijk iets aan het veranderen zoals Arnon Grunberg in zijn Voetnoot van afgelopen maandag ook al fijntjes constateerde:

Pacifisme

Dit weekend werd het begin van de Eerste Wereldoorlog herdacht. De Süddeutsche Zeitung citeerde uit de Münchner Neueste Nachrichten van 2 augustus 1914. Die krant schreef toen onder andere 'Een volk staat op' alsmede: 'Een bevrijdingsoorlog wordt ons opgedrongen.' Wat dat betreft is er weinig veranderd: iedereen beweert altijd dat de ander hem de oorlog heeft opgedrongen.
De Duitse keizer zei: 'Ik ken in mijn volk geen partijen meer, ik zie alleen nog Duitsers'. Ook de taal van het nationalisme is onveranderd.
Het dreigende uiteenvallen van Irak, de crisis in Oekraïne: late gevolgen van de Eerste Wereldoorlog. Werp maar een blik op de grenzen van 1914.
Een vriend zei dat als de herinnering aan de oorlog vervaagt een nieuwe generatie er wel weer zin in krijgt. Dat vrees ik ook. Pacifisme was in grote delen van Europa een onomstreden seculiere religie. Dat kan zomaar veranderen. Dat is al aan het veranderen.

Arnon Grunberg

und dann nochmal auf Deutsch (5)

Zoals je kunt verwachten bij een liedtekst met een dergelijke zeggingskracht kent Bogle’s No Man’s Land ook verschillende vertalingen.
Ik wil me hier even beperken tot een bekende Duitse versie. De auteur daarvan is Hannes Wader en het luistert naar de titel: ‘Es ist an der Zeit’.
Mogelijk te vertalen als: ‘Werd het niet eens hoog tijd?’; een uiterst terechte en toepasselijke verzuchting als het gaat om de vraag of we bereid zijn lessen te trekken uit al die oorlogen hier en elders, toen en nu.
Hier wat van voorbeelden die Duitse versie die bij onze oosterburen behalve als herdenkings- en protestlied tegen oorlog in het algemeen en WO1 in het bijzonder ook nogal eens nadrukkelijk als protest tegen de inval in Irak, zo'n tien jaar geleden, ten gehore gebracht werd.

Eric Bogle met Wacholder:
Helaas niet in te sluiten maar hier te vinden en te beluisteren

Hannes Wader:


En vanwege zijn ‘Gute nacht, freunde’ nog altijd wereldberoemd in Nederland Reinhard Mey samen met Konstantin Wecker en Hannes Wader:
(en bijgestaan door een onbekende dame die vast nog wel wat zangles kan gebruiken)


Wacholder:


Zo dan heb ik dit nummer toch voorlopig wel even voldoende geplugd.
Voor alle duidelijkheid, ik heb hier heus echt en eerlijk waar geen enkel (financieel) belang of voordeel bij en ik heb geen banden met platenmaatschappijen, muziekuitgeverijen of een van de uitvoerende artiesten.
Ik vind het gewoon een bijzonder sterke liedtekst, waarvan de boodschap blijkbaar nog niet overal even goed doorgedrongen is. Daarbij lijkt het me als anti-oorlogslied of als herdenkingstekst aan die Eerste Wereldoorlog inmiddels terecht een soort monument geworden dat toch ook wel een plaatsje in het collectieve geheugen, zeker dat van ons Europeanen, verdient.

and various artists of the other sex (4)

In de ruim dertig jaar nadat dit stukje tekst op muziek wereldkundig werd, werd het vele malen en door een reeks van artiesten gezongen, gespeeld en aan diverse geluidsdragers toevertrouwd.

Hieronder zomaar een kleine greep uit dat scala aan uitvoeringen waarvan de fans van betreffende artiesten allemaal uit volle overtuiging betogen dat dit nu toch echt en veruit de mooiste, de meest gepaste en meest roerende uitvoering zou zijn.
Kortom heel wat meer onovertroffenheid dan de logica of het boerenverstand gewoonlijk toestaat of aankan; of zou het gewoon een bijzonder aansprekend lied zijn met een hele sterke tekst?

Ah, young Willie McBride, I can't help wonder why,
To those that lie here, now why did they die?
And did they believe when they answered the call,
Did they really believe that this war would end war?
Well, the sorrows, the suffering, the glory, the pain,
The killing and dying was all done in vain.
For young Willie McBride, it all happened again,
And again and again and again and again!

The Men They Couldn’t Hang:

The Corries:

Dropkick Murphys:

The High Kings:

Of de volgens zeggen favoriet van Eric Bogle,
John McDermott:

Nog even twee citaten van filosofen zoals ik ze in reactie op dit laatste youtube filmpje aantrof:

Only the dead have seen the end of war

Plato

The only thing mankind learns from history is that we never learn from history

Hegel

by female voices (3)

Wanneer de (doorgaans jonge) mannen destijds ten strijde trokken bleven de vrouwen gewoonlijk thuis achter.

Did you leave a wife or a sweetheart behind?
In some loyal heart, is your memory enshrined?
Although you died back in Nineteen-Sixteen,
To that faithful heart are you forever nineteen?
Or are you a stranger without even a name,
Foerever enshrined behind some glass pane
In an old photograph, torn, tattered and stained,
And fading to yellow in a brown, leather frame

June Tabor is een zangeres uit de zogenoemde ‘folkscene’ en bij toeval is zij voor mij ook een van de favoriete vrouwenstemmen uit die ‘scene’.
Hier haar vertolking van No man’s land:

Nu zijn er onder de toch vele covers die dit lied kent maar betrekkelijk weinig vrouwelijke stemmen te horen. Daarom hier ook nog maar even ‘The Merry Wives of Windsor’ ten tonele gevoerd met hun uitvoering als begeleidende soundtrack voor deze youtube video:

Dan nog maar een vrouwenstem en wel die van Isla St Clair met The flowers of the forest:

in No Man’s Land (2)

Well how do you do, private William McBride,

luidt de eerste zin in het origineel van Eric Bogle, gevolgd door

Do you mind if I sit here down by your graveside?
And rest for a while in the warm summer sun,
I've been walking all day, and I'm nearly done.
And I see by your gravestone you were only nineteen
When you joined the glorious fallen in Nineteen-Sixteen.
I hope you died quick, and I hope you died clean,
Or young Willie McBride, was it slow and obscene?

En zo klinkt dan het eerste couplet van wat door velen wel als het beste of meest pregnante anti-oorlogslied beschouwd wordt. Volgens de commentaren op de diverse uitvoering van deze song op youtube zijn er nogal wat grote sterke kerels die hier de ogen nauwelijks of niet goed droog bij kunnen houden. Dan hoef ik me in dat opzicht als klein menneke dus niet echt een bijzonderheid te wanen.
Het succes van dit nummer, in de zin van de indruk die het maakt of hoe de boodschap overkomt laat zich wellicht ook aflezen aan het aantal malen dat het gecovered werd.

Hier door Eric Bogle ten gehore gebracht in een ook al weer bijna grijs verleden

en hier in een recentere live uitvoering door een inmiddels grijzende Eric Bogle

En zo klinkt dan die Last Post:

Nog dagelijks tijdens de herdenkingsplechtigheid ter herinnering aan de gevallenen aan geallieerde kant uit die grote oorlog te horen in het Belgische Ieper.
En 'The Flowers of the Forest' klinkt, door 'the pipes' geblazen, aldus:

Green fields and red poppies (1)

Ik ben een geboren en getogen Nederlander en heb, als de meeste van mijn medelanders, niet zo gek veel weet of besef van die grote oorlog die nu alom herdacht wordt.
Natuurlijk heb ik op school wel braaf de jaartallen 1914-1918 uit het boekje moeten leren en werd mij ook verteld over het verdrag en de vrede van Versailles ( een vrede die kwetsbaar en breekbaar zou blijken) en over de oprichting van de Volkenbond om dergelijke gewapende conflicten in de toekomst te vermijden (niet echt een doorslaand of blijvend blijvend succes gebleken).
Ook kan ik me nog vaag herinneren dat mijn opa er nog wel iets over wist te vertellen toen ik in een oude schoolatlas van rond die tijd zat te neuzen. Maar hetgeen ik erover hoorde klonk toch verder weg en en niet zo levensecht als bijvoorbeeld de verhalen over de tweede wereldoorlog.
De nodige documentaires, die ik later over deze episode in onze(?) geschiedenis heb gezien, zullen de ingrediënten geleverd hebben maar het was toch een aanklacht tegen de oorlog in liedvorm dat mij het meest direct raakte en waarin de harde feiten, de emoties en de juiste vragen kort en bondig gebundeld lijken te worden.
Zo rond 1980 kwam mij voor het eerst een song ter ore van Eric Bogle in de uitvoering van The Furey brothers and Davey Arthur, een uitvoering die ik daarna overigens nog vele malen op de platenspeler gelegd heb.

De titel luidt ‘No man’s land’ maar het staat veelal bekend als en gaat ook over ‘the green fields of France’ waar zomers bij mooi weer ‘a warm, summer breeze makes the red poppies dance’.
Toen die fleurige klaprozen me onlangs weer eens opvielen in het landschap moest ik dus uiteraard onmiddelijk aan dit lied en aan deze tekst denken.
Verder wordt het ook nog wel eens als ‘Willie McBride’ vermeld.

De uitvoering waarin ik hem zo ongeveer ooit grijs gedraaid heb:

The sun now it shines on the green fields of France.
There's a warm, summer breeze that makes the red poppies dance.
And look how the sun shines from under the clouds,
There's no gas, no barbed wire; there's no guns firing down.
But here in this graveyard, it's still no mans land,
The countless white crosses stand mute in the sand,
To a man's blind indifference to his fellow man,
To a whole generation that were butchered and damned

of een recentere live-uitvoering door de mannen:

Did they beat the drums slowly,
Did they play the fife lowly,
Did they sound the death march as they lowered you down?
Did the band play the last post and chorus,
And did the pipes play the flowers of the forest?

Tussen “…” (16) Bernard Röling

Bernard Röling is een naam die niet bij iedereen zomaar belletjes zal doen rinkelen. Hij was, zoals dat heet, polemoloog. De polemologie is een tak van wetenschap(?) die bepaald niet van (levens)belang ontbloot is. Dat niet zozeer omdat er momenteel een hernieuwde belangstelling lijkt te ontstaan voor voorbije oorlogen maar vooral omdat altijd en overal ter wereld wel brandhaarden smeulen. Er zullen toch altijd bronnen en potentiële aanleidingen zijn of ontstaan voor conflict en gewapend conflict. Met de technische mogelijkheden en de onvoorstelbare vernietigingskracht die de moderne mens ter beschikking staat is dat doorgaans geen aanlokkelijk of geruststellend vooruitzicht maar eerder een levensgevaarlijke dreiging.
Röling zei hierover heel kernachtig:

Oorlog is mensenwerk, vrede ook.

Vrede is wel degelijk de afwezigheid van vernietiging door en de verschrikkingen van oorlogsgeweld; maar het is nog wel iets meer, het is bepaald geen vanzelfsprekendheid en het vereist ook wel iets.
Daarover merkte Röling dan het volgende op:

Een vreedzame wereld is niet een wereld zonder conflicten. Conflicten zijn wezenlijk voor het leven; waar leven is, is strijd.