Wetenschap; hoe ver reikt onze kennis dan? (9)

Al dat gepalaver van mij over wetenschap, zou wellicht de indruk kunnen wekken dat ik bijzonder goed thuis zou zijn in een aantal wetenschappen en wel een goed zicht zou hebben over en in de materie van de wetenschap.
Alsof ik het allemaal wel zou weten en begrijpen. Mocht dat het onwaarschijnlijke geval zijn dan moet ik je, vrees ik, toch echt teleurstellen; dat is namelijk beslist niet zo.


Zo mag de neurowetenschap mij dan bijvoorbeeld aan m’n verstand trachten te peuteren dat ons brein uit grofweg zo’n honderd miljard (100.000.000.000) neuronen bestaat. Met zo’n getal kan ik dan misschien op abstract niveau nog iets aanvangen zoals er een sommetje of een vergelijking mee maken. Nu heb ik er misschien zelf wel een paar minder dan de meeste mensen maar ik kan me toch heus niet echt een concreet beeld vormen van een dergelijk aantal minuscule dingetjes bij elkaar. Dan gaat het ook nog eens over dingetjes die ik nooit in het echt gezien heb en waarbij ik me dan, bij ontstentenis aan die authentieke ervaring, een beeld voor de geest pleeg te halen dat denkelijk enige gelijkenis vertoont met de tekeningen en modelletjes van neuronen zoals we die in de leerboekjes zien.


En dan hebben we het alleen nog maar over een uiterst primair en basaal onderdeeltje van de bevindingen van de hersenwetenschap die momenteel zo’n furore maakt en zich nu in zoveel aandacht en belangstelling mag verheugen.

Ook van de relativiteitstheorie snap ik niet bepaald niet alles en van de quantummechanica nog veel minder.
Je kunt mij vertellen dat in de niet-Euclidische meetkunde twee evenwijdige lijnen elkaar in het oneindige snijden, maar als ik dan ja mocht knikken bedoel ik toch waarschijnlijk: gooi het maar in m’n pet.

Kortom, veel bevindingen en vruchten van de wetenschap gaan mijn petje toch echt weleens teboven. Om met onze onvolprezen bard Cornelis Vreeswijk te spreken:

Een hele hoop dingen zijn moeilijk hoor daar heb ik de hersenen echt niet voor

Nu hebben bovenstaande voorbeelden toch vooral betrekking op die zogeheten harde betawetenschappen met als kern onze kennis der natuur en natuurlijke verschijnselen die we mede vanwege de formele logica en empirische toetsing die we daar op los laten als objectief plegen te beschouwen (objectief, zo goed en kwaad als mogelijk dan of zou objectivistisch wellicht een adequatere term zijn). Mijn begrip van wat ook wel exacte wetenschap heet, is dus nadrukkelijk begrensd. Hoewel ik deze materie wel degelijk bijzonder interessant vind, gaat mijn nieuwsgierigheid en belangstelling toch doorgaans iets meer uit naar vragen rond mens en cultuur, de vragen uit, zeg maar, de sociale wetenschappen.

Hier een lesje van iemand die de materie toch wel duidelijk iets meer doorziet dan ik.
Robbert Dijkgraaf over de stand van de betawetenschap met betrekking tot onze kennis der natuur: In het college dat Dijkgraaf hiet ten beste geeft zien we ook Peter Higgs, de ontdekker/voorpeller van deeltje 17 gelauwerd worden.
Diezelfde Higgs onthulde onlangs in de Guardian niet altijd even gelukkig te zijn geweest met het klimaat of de mores in de academische of wetenschappelijke wereld. Ten aanzien van de huidige cultuur meent hij daarin niet te kunnen of te willen functioneren en hij zou naar eigen zeggen zelfs überhaupt niet aan de bak komen.

By the time he retired in 1996, he was uncomfortable with the new academic culture. "After I retired it was quite a long time before I went back to my department. I thought I was well out of it. It wasn't my way of doing things any more. Today I wouldn't get an academic job. It's as simple as that. I don't think I would be regarded as productive enough."

In het college maakt Robbert Dijkgraaf duidelijk hoe ongelooflijk ver onze fundamentele kennis over de materie al reikt maar tegelijkertijd dat de essentie ervan ons nog altijd ontgaat.
Als dat de stand van zaken is in de exacte en harde wetenschappen, hoe zou het dan gesteld zijn met sociale wetenschappen? De diverse mens- en cultuurwetenschappen worden sowieso nogal eens aangemerkt als wollig, zacht of boterzacht. Is dat per definitie zo of leveren ze ons bij gelegenheid ook wel degelijk eens gedegen en nuttige kennis?
En de hamvraag blijft, na het lustrum van de crisis, natuurlijk of we überhaupt nog van zoiets als een economische wetenschap zouden mogen of kunnen spreken?
Ik vermoed toch met Coen Simon dat we voorlopig nog even niet zullen kunnen zeggen dat we het nu allemaal wel weten.

<< vorige | volgende >>

Geloof en twijfel

Op een zondag als deze voel ik zomaar weer eens de behoefte aan een stichtelijk woord.
Vroeger, heel lang geleden in mijn jeugd gingen wij zondags als gelovigen naar de kerk om dat stichtelijke woord, gekruid met wat hoop en zegen en/of hel en verdoemenis, uit de mond van de dominee te horen.
Maar die kerkgang, daar is ook al heel lang geleden de klad in gekomen.
Dus moet ik mijn behoefte aan antwoorden op zingevingsvragen op andere wijze zien te bevredigen. Dat val heus nog niet mee, hoor, voor een aartstwijfelaar als ik.
Bovendien vind ik dat veel lieden die iets over geloofszaken menen te moeten melden nogal over de top zijn en veel te snel de bocht uitvliegen. Die lieden vliegen en ratelen dan meestal door in een solovlucht van rotsvast vertrouwen en absolute zekerheid. Of nog erger, je voelt je te gast bij Procrustes die je maant dat het nu toch echt bedtijd wordt.

Het gebeurt wel niet zo vreselijk vaak maar toch hoor ik zo bij tijd en wijle sommige lieden ook ontstellend verstandige en wijze dingen zeggen over geloofs- en zingevingskwesties.
Denk bijvoorbeeld aan de valse doch o zo goedmoedige profeet Vikram Gandhi alias Sri Kumaré.
Nu stuitte ik onlangs op een TEDTalk van Lesley Hazleton die iets te vertellen had waar ik me helemaal mee vertrouwd en bij thuis kan voelen. Hoor haar want dit kan ik je toch zeker niet onthouden:
Twijfel is dus niet alleen een noodzakelijk ingrediënt van ware wetenschap maar ook van een waarachtig geloof!

Wetenschap; anything goes? (3)

De vraag in kwestie luidde dus zomaar eens: wat is en wat mag al dan niet ‘wetenschap’ heten? Misschien moeten we hierover weer eens bij de filosofen te rade gaan. Filosofen plegen immers over van alles en daarnaast, tot verbazing van velen, ook nog eens over nog wat, vragen te stellen. En nadrukkelijk ook over wat we al of niet zouden kunnen weten en hoe we dan iets te weten zouden kunnen komen. Nu waren wetenschappers en filosofen ooit één pot nat maar tegenwoordig ligt die situatie toch wel iets anders. We hebben nog wel filosofen die hun gedachten en hersenkronkels specifiek op de wetenschap richten, de zogeheten wetenschapsfilosofen. Meer de denkers dan de doeners van het métier, zou je kunnen zeggen. Popper en Kuhn zullen waarschijnlijk de meest bekende namen zijn uit die kringen en bij de meeste mensen wel een belletje doen rinkelen. De vraag naar het hoe en wat en naar de oorsprong en de juistheid van onze menselijke kennis is een oude en de centrale vraag van de kennisleer of epistomologie. Die vraag speelt evenzeer in de wetenschapsfilosofie maar deze discipline richt zich daarbij ook nadrukkelijk en soms in hoofdzaak op de werkwijze van en op de manier waarop de hazen lopen in het wetenschappelijk bedrijf. Karl Popper wist al aanmerkelijk wat op het naïeve vertrouwen in de alwetendheid van de wetenschap af te dingen door in de methodologische beschouwing ‘verificatie’ te vervangen door ‘falsificatie’. Als je tot dusver uitsluitend 100 of 1000 of zelfs 100.000 witte zwanen gezien en geteld hebt, wil dat nog niet zeggen dat er geen zwarte zwanen bestaan. Het begint er dan natuurlijk wel steeds sterker op te lijken en aldus aannemelijker te worden. Het zogeheten kritisch-rationalisme van Popper, dat ook behelst dat je de (doorgaans door jezelf) opgeworpen hypothese probeert onderuit te schoffelen (falsifiëren), heeft zich een eerbiedwaardige naam weten te verwerven in zowel wetenschappelijke als in bredere kring. (Dat is dus het omgekeerde van de methode Stapel die aan de binnenkant alles behalve kritisch en ook weinig rationeel bleek, hoezeer de buitenkant ook met statistiek en al opgetuigd en opgepoetst werd om het wel zo te doen lijken; over de mores in het wetenschappelijk bedrijf gesproken) De andere bekende naam is die van Thomas Kuhn. Ik vermoed dat, in this day and age, zijn theorie omtrent de aard van wetenschappelijke omwentelingen meer bekendheid geniet en als populaire wijsheid is aangeslagen dan eing ander vertoog over het fenomeen wetenschap. Of hij moet in dat opzicht alweer ingehaald zijn door de geheel vrijblijvende notie die Feyerabend ons aan de hand wil doen. Kuhn introduceerde het begrip ‘paradigma’ in de wetenschapsfilosofie. In een eerder blogje begon ik al eens met:

Sinds Thomas Kuhn in 1962 zijn The Structure of Scientific Revolutions publiceerde is het gebruikelijk om van een paradigma te spreken als zijnde het samenhangende en moverende stelsel van vooronderstellingen, theorieën en modellen waarmee men binnen een bepaalde discipline of stroming de werkelijkheid pleegt te benaderen.

Lakatos wil deze twee invloedrijke visies dan met wat verfijning en de nodige nuancering enigzins verzoenen en bij elkaar brengen in één verhaal. Termen als 'paradigma' en 'paradigma-shift' zijn intussen tot het alledaagse taalgebruik gaan horen. Een volgend geruchtmakend figuur in de rijen der wetenschapsfilosofen is dan Paul Feyerabend. Met zijn ‘Against method’ gooide hij een nogal anarchistische knuppel in het hoenderhok van consiëntieuze lieden die zich toch vooral naar de gezaghebbende regels der wetenschappelijke methoden wilden plooien. ‘Anything goes!’ werd het motto van deze richting. En deze benadering lijkt, evenals het gedachtegoed van Kuhn, her en der toch zeker wortel geschoten te hebben gezien het feit dat je tegenwoordig zomaar in de krant kunt lezen en alom kunt horen dat ‘wetenschap ook maar een mening is’. Roept toch een beetje het beeld op van een brave wetenschapper waar we niets op aan te merken hebben en die met Karel Appel mag zeggen: ach wat doet het er allemaal toe, ik rotzooi maar wat aan. Daar zijn wij als leken dan mooi klaar mee en daar schiet je dan mooi wat mee op als je ook eens een keer iets wilt weten! Ik hoor Halbe Zijlstra al zeer tevreden weer grote nieuwe bezuinigingsronden op wetenschap en onderwijs afkondigen. Zelf heb ik, in principe althans, toch nog iets meer fiducie in wat de wetenschap vermag en in de waarde en de (objectieve?) geldigheid van de menselijke kennis. Het verhaal van Thomas Kuhn lijkt mij in grote lijnen een plausibel verhaal en een adequate beschrijving van een aantal mechanismen in het wetenschappelijk bedrijf opleveren. Maar als je, zoals tegenwoordig niet ongebruikelijk, dat al te letterlijk vertaalt naar dat de waarheid maar net afhangt van welk paradigma er dan toevallig heerst en het ene paradigma in principe niet beter zou zijn dan het andere, hetgeen natuurlijk op hetzelfde neerkomt als dat wetenschap ook maar een mening is, dan zou ik toch denken dat de wetenschappelijke schoen ernstig begint te wringen. Dat kan toch nooit lekker lopen. Zo zou deze, nu toch vaak gehoorde opvatting, betekenen dat de verklaring van de oude Batavieren of Noormannen dat donder, bliksemslag en weerlicht (samen ook wel onweer genoemd) het directe gevolg zou zijn van de toorn en het consequente misbaar van de god Donar of Thor die wild om zich heen slaat en zijn strijdhamer weer eens naar beneden gooit, evenveel waard en net zo geldig zou zijn als de alternatieve verklaring zoals wij die tegenwoordig toch liever van natuurkundig geschoolde meteorologen plegen aan te nemen! Ik zou zeggen: oordeel zelf of het hier slechts een mening betreft, danwel een paradigmatisch ge- of verschilpunt en of er, alle haken en ogen ten spijt, wel degelijk en soms heel evident toch vooruitgang in onze menselijke kennis mogelijk is?

<< vorige | vervolg >>

Wetenschap; zeker weten? (2)

‘Wetenschap’ en haar vruchten of resultaten ‘wetenschappelijk inzicht’ en ‘de concrete en praktische produkten van technologische ontwikkelingen’ doordringen zo’n beetje alle hoeken van het moderne leven en zijn daar nauwelijks meer weg te denken. Het label of de schijn van ‘wetenschappelijkheid’ lijkt als argument erg zwaar te wegen en bij beslissingen niet zelden de doorslag te moeten geven. Ik ben dan wel geen ‘wetenschapper’ of ‘wetenschapsfilosoof’ en mag derhalve geen deskundige of expert heten op het terrein van ‘de wetenschap’. Desondanks wil ik, als leek, toch ook maar eens mijn zegje over dit onderwerp doen. Hetgeen mij dan vooral steeds weer frappeert wanneer er over ‘wetenschap’ gesproken wordt is het dubbele karakter van en het ietwat mythische aureooltje rond het algemeen gebruik van het begrip ‘wetenschap’. Dat dubbele en dat mythische schuilt hem dan in het gegeven dat wij enerzijds een mateloos vertrouwen aan de dag plegen te leggen dat ‘de wetenschap’ uiteindelijk al onze prangende vragen wel zal beantwoorden. Daarbij lijken wij als niet-wetenschappers, publiek, consument of vermeende opdrachtgevers dan ook nog eens te verwachten (en soms te eisen) dat die abstracte grootheid ‘de wetenschap’ ons die antwoorden in eenvoudig te begrijpen, hapklare brokken zal presenteren ook waar het om complexe kwesties gaat die we in de vraagstelling vaak al nauwelijks kunnen doorgronden. Dat vertrouwen(?) dat toch verdacht veel weg lijkt te hebben van, of de gedaante aanneemt van geloof of wensdenken lijkt vooral ingegeven door onze behoefte dingen zeker te willen weten en onze behoefte aan eenvoud, overzichtelijkheid en eenduidigheid. De weg naar de absolute waarheid. Die houding van mateloos vertouwen, dat de vormen van een geloof lijkt aan te nemen, wordt ook wel als 'sciëntisme' aangeduid. Daar tegenover staat dan de gangbare theorie en praktijk van ‘de wetenschap’ en wat dan heet ‘de wetenschappelijke methode’ van waaruit een heel ander beeld opdoemt. Een beeld dat door veel wetenschappers aangehangen en uitgedragen wordt. Daar luidt het verhaal dat ‘wetenschap’ welbeschouwd niets anders dan ‘geïnstitutionaliseerde twijfel’ is. Hoewel haar doel dan misschien mag zijn om meer zekerheid te verkrijgen, kan ‘wetenschap’ toch slechts bij gratie van de twijfel bestaan en is ze werkzaam juist door heersende veronderstellingen en zekerheden in twijfel te trekken en kritisch te bevragen.

<< vorige | vervolg >>

Wetenschap; wat is dan ...?

Wie weet waar Willem Wouters woont? Willem Wouters woont in Wognum (of wijd weg) aldus een bekend rijmpje. Ik toevallig ook. Maar waar Willem Wouters woont lijkt me nu voor de meeste mensen bepaald geen interessante vraag. Voor mij niet althans.

Wat ik me daarentegen bijvoorbeeld wel een interessante vraag lijkt is wat al dan niet wetenschap mag heten. Wie weet dat? Wie weet welke waarheden danwel waarden de wetenschap zoal weet te wrochten?

Wie de beschikbare literatuur daarover eens opslaat komt al gauw tot de conclusie dat de deskundigen het daar bepaald niet altijd helemaal over eens zijn.

Toch wordt er alom maar al te vaak en nogal gemakkelijk met het begrip wetenschap of het label van wetenschappelijkheid geschermd als men iets als vaststaand feit of onwrikbare zekerheid over het voetlicht en aan de man wil brengen. Je kunt tegenwoordig vaak en op nagenoeg alle mogelijke terreinen horen of lezen dat

Wetenschappers hebben ontdekt dat ….

Wetenschappers geloven dat ….

Volgens de moderne wetenschap ….

Dank zij de moderne wetenschap weten wij nu zo goed als zeker dat ….

Er is onweerlegbaar wetenschappelijk bewijs dat ….

Het is nu onomstotelijk wetenschappelijk vastgesteld dat ….

Wetenschappers zijn het erover eens dat ….

Soms zou je bijna gaan denken dat in onze cultuur de wetenschap de rol van God overgenomen heeft. En sommige lieden beoefenen en/of verdedigen de wetenschap ook wel met een haast religieuze overgave en toewijding. Dan kun je bijna over sciëntisme als een religie spreken. Ooit werden geloof en wetenschap toch als elkaars tegendeel voorgesteld of ervaren. Als je ziet hoe vol vertrouwen we doorgaans op de notie of het idee van een alwetende wetenschap schijnen te leunen en hoe we ons daar niet zelden, met ziel en zaligheid en een nauwelijks kritische blik aan over lijken te geven, mag je je toch wel eens afvragen wat dan wetenschap mag heten en wat dat dan behelst.

Oktober schijnt uitgeroepen te zijn tot de maand van de geschiedenis; mag 'geschiedenis' ook 'wetenschap' of 'een wetenschap' heten, en hoe en waarom dan? vervolg >>

Econoblahblah als geloof

Net als van voetbal heb ik ook al geen verstand van economie. Ja, het is, zeker in dat opzicht, treurig gesteld met me! Nu heb ik ook nooit het vak economie op school gehad. Wel vakken als handelsrekenen, boekhouden, handels- en wetskennis en dergelijke maar dus niet zoiets als economie. Ik ben dan dus ook via schoolse weg nooit ingewijd in deze materie en snap er bijgevolg ook niet zoveel van.
Dat is wel eens lastig want zodra je de krant openslaat of het nieuws aanzet lijkt het (als het niet over voetbal gaat) altijd wel weer over economie te gaan en er op zijn minst een zekere basale kennis van economische wetten of mechanismen verondersteld te worden.
De geluiden die ik zo in de loop van mijn leven links en rechts in wandelgangen en aan diverse borreltafels over dit onderwep opgevangen heb, wekten veelal de indruk dat de meeste mensen ook wel aardig in deze materie thuis waren. Economie lijkt in dat opzicht ook wel een beetje op voetbal.
Over beiden kan ik dus niet meepraten en waar het het voetbal betreft heb ik me daar inmiddels ook wel bij neergelegd.



In een poging dit opvallende gemis en gebrek t.a.v. dat andere onderwerp enigszins te verbloemen danwel te verzachten, las ik ooit eens The Age of Uncertainty van John Kenneth Galbraith; er was destijds ook een BBC documentaire met dezelfde titel.
Uit dat boek leerde ik naast een hoop andere interessante dingen, waarvan ik de meeste naar alle waarschijnlijkheid wel weer zal zijn vergeten, dat de term 'survival of the fittest' (in dit verband vaak nogal slordig vertaald als 'het recht van de sterkste') niet van die goeie ouwe Darwin afkomstig is maar van ene Herbert Spencer, een invloedrijk woordvoerder van het sociaal darwinisme en daarmee van wat ik toch eerder econoblahblah zou willen noemen.



Het zogeheten 'sociaal darwinisme' is in feite niets meer dan een staaltje van pseudo-wetenschap en economisch politieke ideologie. Welbeschouwd is het gewoon een geloof, maar dan wel een geloof dat gebaseerd is op een dubieus en nogal mensonterend mensbeeld. En een geloof dat merkwaardig genoeg vrij fanatiek door hele volksstammen lijkt te worden aangehangen en in stand gehouden, terwijl slechts een heel kleine groep daar werkelijk goed garen bij spint. Econoblahblah is de geloofsbelijdenis van deze religieuze cultus met als belangrijkste geloofsartikel en visioen dat van de absolute vrije markt en de immer zaligmakende marktwerking. Daartoe dient elke doorslaggevende sturing en regie van gezamenlijkheid of van onderaf, zoals bv het geval zou kunnen zijn bij een democratisch verkozen overheid, uiteraard zoveel mogelijk vermeden en bestreden te worden. Dit onder het mom van oneerlijke concurrentie of obstructie van de weldadige krachten van de vrije markt o.i.d. dat klinkt als betrof het belemmeringen en vrijheidsbeperkingen. Het recht van de sterkste moet toch zijn loop hebben, nietwaar? Laten we in dat geval dan dus maar de illusie ophouden dat we daar allemaal beter van worden.



Wetenschappelijke bevindingen en argumenten om de fundamentalistische aannamen van dit gedachtengoed wat te temperen worden gewoonlijk consequent en effectief genegeerd.
Econoblahblah blijkt meestal sterker dan de rede en een schoolvoorbeeld van het welbekende NKK-syndroom te zijn.



Nu moge het zo zijn dat ik geen verstand van voetbal en economie heb, maar ik meen van bepaalde dingen toch nog wel iets te begrijpen en zo geloof ik dat:
Social Darwinism = Cruelty in the Name of (a supposed) Natural Law
Ik geloof dat ik me dan in deze altijd maar veranderende wereld toch meer bij Galbraith en diens erkenning van een zekere onzekerheid op mijn gemak voel.

Zo, dat pensioen is binnen!

Ik kreeg onlangs zomaar een paar keer achter elkaar post van het Bakkerspensioenfonds. Het ging over mijn nog uitstaande pensioen dat gezien de hoogte ervan, zoals dat ook wel heet, afgekocht kon en zelfs moest worden. Anders zou het vervallen.
Nu bak ik weliswaar zelf m'n brood maar dat ik om die reden in het pensioenfonds van het bakkersgilde opgenomen zou zijn, leek me toch wel erg stug. Enig graafwerk in mijn geheugen bracht al snel aan het licht dat: o ja, dat is waar ook, ik heb ooit nog eens een paar weken 's nachts in een broodfabriek gewerkt. Dat was wel ruim veertig jaar geleden, maar wat in het vat zit .......?




Nu zie ik op mijn rekening, was het gisteren dan eindelijk zover, mijn volledige bakkerspensioen werd na veertig jaar uitbetaald en op mijn rekening gestort. Daar prijkt dan de somma van €8,24.
Hoera, mijn eerste pensioen is binnen! Ik vrees dat ik er helaas toch nog niet helemaal van op mijn lauweren zal kunnen gaan rusten.

Wis en zekerheden

Wij mensen kunnen erg slecht tegen onzekerheid en lijken dan ook altijd maar op zoek naar zekerheden. Dat is toch wel één van de meest diepgewortelde menselijke eigenschappen en één die in velerlei uitingsvormen op velerlei niveaus door alle culturen loopt. De hardste cijfers daarover worden in onze cultuur waarschijnlijk door de omzetcijfers van de verzekeringsmaatschappijen geleverd.

Maar waar kunnen we nu echt helemaal zeker van zijn?
Het ziet er naar uit dat dat niet zo bijster veel is.

Twee dingen lijken toch wel erg zeker namelijk:
ten eerste dat we er zijn en
ten tweede dat we er ooit niet meer zullen zijn

We zullen allemaal, evenals Harry Mulisch, eens met onze sterfelijkheid geconfronteerd worden. Dat lijkt mij toch wis en zeker of wat je noemt: een waarheid als een